Skip to Content

Tuesday, November 24th, 2020

زمان بنه‌ڕه‌تێكه‌ بۆ سه‌لماندنی خود له‌ بووندا

Be First!
by March 1, 2013 گشتی

 

 

 

 

  زمان ئامرازێكی زۆر گرنگ و فیزیكی و بایلۆژی جه‌سته‌ی مرۆڤه‌ بۆ سه‌لماندنی بوونی مرۆڤ و جیا كردنه‌وه‌ی  له‌و بوونه‌وه‌ره‌كانی تری نا زمان له‌م ئه‌ستێره‌یه‌دا ، كه‌ ده‌ڵێم نا زمان به‌و مانایه‌ی كه‌ ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی له‌ بووندا مسه‌یه‌رن ده‌نگی فۆنه‌تیكی زمانه‌كانیان وه‌كو بوونه‌وه‌رێكی عه‌قڵانی هیچ مانایه‌ك نابه‌خشێت كه‌ به‌ جۆرێكی ڕۆشن و ڕوون ئێمه‌ لێیان تێبگه‌ین . چونكه‌ زمانی مرۆڤ بنه‌ڕه‌تی بنه‌ڕه‌ته‌كانه‌ عه‌قڵیش وه‌كو تاكه‌ ئه‌ندام و ته‌نی زۆر پێشكه‌وتووی جه‌سته‌ زیاتر توانای بیر كردنه‌وه‌ی مرۆڤ به‌ر جه‌سته‌ ده‌كات و سه‌خڵه‌تی مرۆڤ بوونی مرۆڤ ده‌سه‌لمێنێت له‌ بووندا . ده‌كرێت له‌ ڕێی ئه‌م ئامرازه‌ زۆر  پێشكه‌وتووه‌ی جه‌سته‌وه‌ دۆخێكی پۆزه‌تیف بۆ ((كۆمیكایشن)) بوخڵقێنین  بۆ به‌رفره‌وان كردنی تۆری په‌یوه‌ندیه‌كانی خودێكی كۆمه‌ڵایه‌تی  .  ئه‌م خوده‌  له‌ نێو كایه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ ئامرازی زمان تواناو وزه‌ و ناوه‌ڕۆكی زانین و مه‌عریفه‌ی  خۆی ئاشكرا ده‌كات و ،ده‌كرێت وه‌كو سامانێكی زانستی  له‌ هه‌موو بواره‌ جیا جیاكانی ژیاندا سودمه‌ند بێت  بۆ ئه‌وانی دیكه‌ی به‌رانبه‌ر . كه‌واته‌ زمانی مرۆڤه‌كان و په‌یوه‌ندیه‌كان له‌ گه‌ڵ یه‌كتر  زیاتر ئاشنا بوونه‌ به‌ زانست و زانیاری ، هه‌روه‌ها په‌ره‌پێدان و گه‌شه‌ كردن و ئاشنا بوونه‌ به‌ ژیارو شارستانیه‌تیه‌كان  و به‌رهه‌می هزرو داهێنانه‌كانی كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی ، ده‌كرێت ئه‌وه‌ش  بكرێته‌ هه‌وێنێك بۆ  گڵۆباڵ كردنی ژیارو شارستانیه‌تیه‌كان بۆ تێكڕای مرۆڤ له‌ جیهاندا و زیاتر كار ئاسانی بۆ ژیانی مرۆڤ له‌ ڕێی ئه‌و  به‌رهه‌م و به‌هایانه‌ی كه‌ زانست  به‌رجه‌سته‌ی كردووه‌  له‌ مێژووی هزرو داهێناندا . بوونی مرۆڤ به‌نده‌ به‌ بوونی زمانه‌وه‌ ، نه‌بوونی زمان واته‌ نه‌بوونی بكه‌رێكی كۆمه‌ڵایه‌تی . به‌ دیوێكی دیكه‌شدا ڕه‌نگه‌ تكنۆلۆژیاو پیشه‌سازی وه‌كو  غه‌ریزه‌و ئایدیایه‌كی  قازانج په‌ره‌ستانه‌ كۆتایی به‌ مرۆڤ بوونی مرۆڤ بێنێت ، ئاشكرایه‌ وه‌حشیگه‌ری سیسته‌می سه‌رمایه‌داری نوێ‌  سه‌ركردایه‌تی ئه‌و ڕه‌وشه‌ ده‌كات له‌ دنیای هاوچه‌رخماندا بۆ زیاتر كه‌ڵه‌كه‌ كردنی زۆر ترین سه‌رمایه‌ و كۆ كردنه‌وه‌ی  له‌ نێو چنكی  كه‌مایه‌تیه‌كی  زۆر كه‌می كۆمه‌ڵگادا . وه‌حشیگه‌ری سیسته‌مێكی له‌و چه‌شنه‌ به‌ وێران كردن و نابود كردنی سروشت و ژینگه‌ی ئه‌م ئه‌ستێره‌یه‌ كۆتا ناكات . جگه‌ له‌ داماڵینی هه‌موو به‌ها مرۆڤایه‌تیه‌كان ده‌یه‌وێت ده‌ست كاری بنه‌ڕه‌تی پێكهاته‌ی جۆری مرۆڤی سه‌رده‌میانه‌ش بكات له‌ ڕووی فیزیكیه‌وه‌ ، به‌و مانایه‌ی ده‌كرێت له‌ ڕێی تیۆری عه‌قڵی زانستی و پیشه‌سازی و تكنۆلۆژیای ئه‌نسرۆبایلۆژیا كارێكی سامناك بكات ئه‌ویش گۆڕانكاری پێكهاته‌ی هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ی مرۆڤی ئێستا و گواستنه‌وه‌ی بۆ دۆخ و سه‌خڵه‌ت گه‌لێكی  نوێ‌ و جیا له‌ ئێستا ، به‌چه‌شنێك جه‌سته‌و وزه‌ی مرۆڤه‌كانی پاش ئێمه‌ له‌ گه‌ڵ یاساكانی كارو سه‌رمایه‌و زیاتر قازانج كردندا بسازێت به‌و جۆره‌ی  كه‌ خواستی نوخبه‌ی  سه‌رمایه‌داری باڵا ده‌سته‌ له‌ جیهاندا . ئه‌م تیۆره‌ زۆر به‌ ووردی ((فۆكۆ یاما)) له‌ په‌رتووكی مرۆڤی پاش ئێمه‌ ئاماژه‌ی پێداوه‌ ، به‌ڵام ڕه‌نگه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ به‌ سه‌ر چه‌ند جیلێكی پاش  ئێمه‌ پراكتیك بكرێت و ببێته‌ ڕاستیه‌كی چه‌سپاو له‌ سه‌رده‌م و قۆناغی خۆیدا  . ده‌توانین بڵێین كرداری  تیۆری زانستی ئه‌نسرۆبایلۆژیای له‌و چه‌شنه‌ گه‌یشتنه‌ به‌ ترۆپكی  دڕنده‌ ترین  ڕه‌فتاری نامرۆڤانه‌ ، كه‌ هیچ جۆره‌ مۆراڵێكی مرۆڤانه‌ بوونی تێدا به‌ دیناكرێت له‌ به‌رانبه‌ر به‌ها و نرخی مرۆڤ  . گه‌ر ئه‌و پرۆسه‌یه‌ ئه‌زموون  بگرێت و بۆیان بچێته‌ سه‌ر ، زمانیش وه‌كو هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی جه‌سته‌ به‌ر ئه‌و غه‌دره‌ زانستیه‌ ده‌كه‌وێت و ، ده‌كرێت مرۆڤ ببێته‌وه‌ به‌ بوونه‌وه‌رێكی نا زمان . تاك و كۆمه‌ڵگای نازمانیش مامان و به‌ خێو كه‌ری دكتاتۆریه‌ له‌ نێو جه‌نجاڵی سیاسه‌ت و بووندا .  زمان تیژ ترین خه‌سڵه‌تی هه‌ژموونگه‌ریه‌ و ده‌كرێت ده‌سه‌ڵات به‌رجه‌سته‌ بكات و دواجاریش پیاده‌ی بكات . ئه‌گه‌ر سرنج بده‌ینه‌ مێژووی فه‌لسه‌فه‌ی كلاسیك ئه‌و ڕاستیه‌مان بۆ ده‌ر ده‌كه‌وێت زمان گه‌وره‌ ترین به‌های چێژ به‌خش بووه‌ بۆ مرۆڤ . هه‌ر خه‌سڵه‌تی هه‌ژمونگه‌ری زمانه‌ ئه‌و كات كه‌شێكی  ناوازه‌ی  زمانی  به‌خشیوه‌ته‌ ((سفستایه‌كان)) كه‌ به‌ تواناو وزه‌ی وتاره‌كانیان كۆمه‌ڵگا سه‌رسام بكه‌ن و ده‌سه‌ڵاتیش بهه‌ژێنن و ببنه‌ جێی مه‌ترسیان . ده‌توانین بڵێین ووتارو ڕه‌وانبێژی سفستایه‌كان چركه‌ ساتی گڵاڵه‌ بوونی دامه‌زراوه‌و سیسته‌می دادوریه‌ له‌ نێو  چوار چێوه‌ی حوكمڕانیدا . چونكه‌ ووتار بێژانی سفستائی ئه‌و كات له‌ ڕێی زمان و ڕوانبێژی زمانه‌وه‌ داوه‌ری و پارێزگاریان  له‌ سته‌ملێكراوان كردووه‌ له‌ نێو ((دامه‌زراوه‌ی دادوه‌ری))  له‌ به‌رامبه‌ریشدا هه‌ر ده‌س مزێكیان وه‌ر گردووه‌ بۆ ئه‌و كاره‌یان  . زمان له‌ ڕووی سایكۆلۆژیه‌وه‌ فاكته‌رێكی یه‌ك لاكه‌ره‌وه‌یه‌ بۆ هێور بوون و سازاندنی دۆخێكی ئارامی سایكۆلۆژی به‌ خودو دوور كه‌وتنه‌وه‌  له‌ هه‌ر هه‌ڵچوون و شپرزه‌یه‌كی دوور له‌ ناعقڵانیه‌ت . نرخ و به‌های زمان وه‌كو ئامرازێكی كارێگه‌ر  ڕۆڵێكی تایبه‌تی ده‌گێڕێت  له‌ گۆڕانكاری كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ره‌و ئاقارێكی پۆزه‌تیڤ  ، دۆخی زمان له‌ په‌یوه‌ندیه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و سه‌لماندنی خود وای له‌ فه‌یله‌سوف و سۆسۆلیكی هاوچه‌رخی ئه‌ڵمانیاو ڕابه‌ری قوتابخانه‌ی فرانگفۆرت ((هابر ماس)) كرد له‌ ڕێی كایه‌ی  زمانه‌وه‌  ڕخنه‌ له‌ ((كارڵ ماركس)) بگرێت بڵێت : ــ ماركس زیاتر مرۆڤی له‌ چوار چێوه‌ی كاردا چڕ كردۆته‌وه‌ و بایه‌خێكی زۆر ده‌داته‌ كار ، به‌ڵام  له‌ هه‌مان كاتدا به‌ هیچ جۆرێك بایه‌خێكی ئه‌وتۆی به‌ زمان نه‌داوه‌ بیری چووه‌  و، خۆی له‌ قه‌ره‌ی  نرخ و به‌هاكانی زمان بدات له‌ بووندا .  سروشتی زمانی مرۆڤه‌كان به‌ پێی ژینگه‌و جێوڕێی چینایه‌تی  ده‌گۆڕێت و ده‌كرێت مرۆڤ  له‌ كۆمه‌ڵگادا به‌ یه‌ك شێواز نه‌په‌یڤێت  و هه‌ر چینێك جۆرو میتۆدێكی دیاریكراوی هه‌بێت بۆ زمان و قسه‌ كردن ، ڕه‌نگه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌و كۆمه‌ڵگایه‌كی دیاریكراودا شێوازی قسه‌ كردنی  هه‌ژارێك له‌ سه‌رمایه‌دارێك نه‌چێت ، سامان و ڕاده‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی و پله‌و پایه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئۆرۆستۆكراتی سیاسی جه‌بروت و ده‌سه‌ڵاتی زمان نمایش ده‌كات . هه‌ندێك جار ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان پێیان شه‌رمه‌ به‌ زمانی هه‌ژاره‌كان بپه‌یڤن . ئه‌گه‌ر وورد ببینه‌وه‌ له‌ مێژووی زمانی كوردی فاكته‌ری سه‌ره‌كی مانه‌وه‌ی زمانی كوردی له‌ بووندا  چه‌وساندنه‌وه‌و سته‌مكاری و داگیر كاری ناسیۆنالسته‌كانی ده‌وروبه‌ر بووه‌ ، كه‌ زمانی كوردی  به‌ یه‌كگرتووی بهێڵێته‌وه‌ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و هه‌ژمونانه‌دا و بوونی خۆی بپارێزێت ، چونكه‌ به‌راورد كردنی ناسیۆنالیستی كورد به‌ ناسیۆنالیستی سه‌رده‌ست ئه‌وه‌ی كوردیان كه‌م ده‌ست و هه‌ژار بووه‌  . له‌ لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌  لاوازی بۆرژوازی كوردی و ده‌رنه‌كه‌وتنی  سه‌رمایه‌داری ملیۆنه‌ر كه‌ ئاماده‌یه‌ زمانی كورد وێران بكات و  ته‌نها و ته‌نها قازانج به‌ ده‌ست بێنێت  . نموونه‌ش بۆ پشت ڕاست كردنه‌وه‌ی قسه‌كانمان ئێستا سه‌رمایه‌داره‌ ملیاردێره‌كانی كورد شێوه‌ زمانی كوردیان به‌ لاوه‌ بێنرخه‌ و ،  باوه‌ڕیان به‌ زمانی كوردی نه‌ماوه‌ و هیچ نرخ و به‌هایه‌ك بۆ زمانی كوردی دانانێن . زارۆكه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ به‌ر خوێنندگا بیانیه‌كان و ده‌یانه‌وێت منداڵه‌كانیان به‌ ته‌واوی دابڕێنن له‌ كۆمه‌ڵگاو زمانی كوردی وه‌كو  چۆن خۆیان له‌ كۆمه‌ڵگای كوردستان دابراِون  ، به‌و مانایه‌ی به‌ ته‌واوه‌تی خۆیان  له‌ چینی هه‌ژاری كورد جیا بكه‌نه‌وه‌ . قوتابخانه‌كانی زمانی كوردیان هێشتۆته‌وه‌ بۆ منداڵی هه‌ژاره‌كان و ڕۆژ به‌ ڕۆژ  زیاتر نامۆ ده‌بن له‌ لای كۆمه‌ڵگای كوردستان  و خه‌ڵك .  مه‌هزه‌له‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌م چینه‌ كه‌ زۆرێك له‌ سیاسی و سه‌رمایه‌داره‌كان ده‌گرێته‌وه‌ له‌ میدیاكانه‌وه‌  هه‌ندێك جار باس له‌ زمان و غه‌می زمان ده‌كه‌ن ، به‌ڵام كه‌چی  ئه‌م بوونه‌وه‌رانه‌ به‌ كردار له‌ نێو كۆمه‌ڵگای كوردستاندا وێنایه‌كی نا ئاشنایان به‌خشیوه‌ته‌  بوونی خۆیان  كه‌ خه‌ڵك به‌ چاوی گومانه‌وه‌  ته‌ماشایان بكات ، چونكه‌ هیچ دیارده‌یه‌كی  كوردستان  بوونیان  پێوه‌ دیار نه‌ماوه‌ جگه‌ به‌ تاڵان بردنی سه‌روه‌ت و سامانی  كوردستان و زیاتر كه‌ڵه‌كه‌ كردنی سه‌رمایه‌كانیان ، هیچ غه‌مێكیان نییه‌ نه‌ بۆ زمان و نه‌ بۆ ژیانی تاكی كورد .  

 

Previous
Next

Leave a Reply