Skip to Content

Monday, October 26th, 2020

قه‌تره‌كانى شیعر و گازگرتن له‌ وشه‌

Be First!
by July 28, 2013 ئەدەب

 

 


(وریا مه‌زهه‌ر) و (زانا خه‌لیل) له‌ ئانى به‌خشينى ناسنامه‌ى شيعريدا     ‌   

 

 

فرۆید : ئه‌و كه‌سه‌ شاعیره‌ ، كه‌ ده‌زانێ چۆن خه‌ون و خه‌یاڵه‌كانى ده‌كاته‌ به‌رهه‌مى هونه‌رى یان حه‌قیقه‌تێكى هه‌ستپێكراو .

 

 

 

  1- (وریا مه‌زهه‌ر) و ( هیچ !) 

 

 (هیچ!) ، دیوانێكى شیعرى (وریا مه‌زهه‌ر)ى شاعیره‌ و له‌ ساڵى ( 2002)دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ .

 ئه‌و دیوانه‌ له‌كاتى خۆیدا گرينگى خۆى هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ره‌وتى نوێكردنه‌وه‌ى شیعرى كوردى . به ‌پێویستى ده‌زانم له‌م باسه‌مدا له‌ كۆمه‌ڵێك روانگه‌ى فكرییه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر (هيچ!)  بكه‌م : 

(هیگل) له‌مه‌ڕ ئه‌خلاقیاتى هونه‌ره‌وه‌  گۆڕانكارییه‌كى چۆنایه‌تى خوڵقاند ، ئه‌و پێیوابوو داهێنان و تازه‌گه‌رى ده‌بێت توندوتۆڵ بن بۆ نیشاندانى سیفه‌ته‌ جیاوازه‌كانى مرۆڤایه‌تى : (رۆمیۆ)ى (شكسپیر) و (ئه‌خیل)ى (هۆمیڕۆس) ، مرۆڤى تۆكمه‌ن . 

(هیگل) ئه‌و دیده‌ ساده‌یه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌ كه‌ بۆ هونه‌ر هه‌یه‌ ، هه‌وڵى نیشاندانى هه‌مان ئه‌و شته‌ ده‌دا ، كه‌ (مۆلێر) نیشانیدابوو (بۆچونه‌كانى هیگل ته‌واو پێچه‌وانه‌ن له‌گه‌ڵ دیدى رۆمانسییه‌كان ) .

 پیَموایه‌ (هیگل) نزیكده‌بێته‌وه‌ له‌ ریالیزمییه‌كان  به‌تایبه‌تى له‌ بابه‌تى (ئایدیا)دا ،ئه‌و پێیوابوو پێویسته‌ شیعر وێناى شتى زیندوو بكا . ئه‌و جه‌وهه‌ره‌ش هه‌موو شته‌ ئایدیالیزمییه‌كه‌یه‌ . 

(وریا مه‌زهه‌ر) هه‌وڵى وێناكردنى شتگه‌لێك ده‌دا ، كه‌ زیندوون و  له‌ شارى مردوواندا پیاسه‌ ده‌كه‌ن .

  ره‌نگه‌ هه‌ر ئه‌و شته‌ زیندووانه‌ى شاعیران هه‌وڵى وێناكردنیان داوه‌‌ و (هیگل)یش پشتگیرى كردوون ، شتگه‌لێكى مردوو بن .

 دواجار پێوه‌رێكمان نییه‌ بۆ سه‌لماندنى ئه‌وه‌ى كه‌ هه‌ر به‌ڕاستی شته‌ مردووه‌كان مردوون و شته‌ زیندووه‌كان زیندوون ؟ .

 ئه‌و نه‌بوونى پێوه‌ره‌ ، هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ (وریا) پێوه‌ر و میتۆدى شیعرى خۆى له‌سه‌ر بینا ده‌كا . 

(وریا)  نه‌كه‌وتۆته‌ ژێر گوشارى ئایدیاكانى (هیگل)ه‌وه‌ تا له‌ ریالیزم نزیكبێته‌وه‌ ، هاوكات خۆشى نه‌به‌ستۆته‌وه‌ به‌ رۆمانسییه‌كان كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كى ناڕه‌زایى بوون به‌رامبه‌ر كلاسیزم و پره‌نسیپ و میتۆده‌ كۆنه‌كان و شێوه‌ى ئه‌رستۆكراتى ئه‌و ناوه‌ڕۆكانه‌ى له‌ بابه‌ته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان هه‌ڵده‌هاتن . 

رۆمانتیكییه‌كان پێیانوابوو هیچ بابه‌تێك نایاب نییه‌ ، بۆیه‌ هه‌موو شتێك شایسته‌ى ئه‌وه‌یه‌ بكرێته‌ هونه‌ر :

 

((واده‌ى تیاچوون له‌وبه‌رى كات

واده‌ى چاولێكه‌رى به‌ چاوى سێهه‌م

له‌بن 

بن

بن 

هه‌رچى یاد و بیره‌وه‌رى 

كاتى هانا بردن بۆ تاكه‌ حه‌ژمه‌ته‌كه‌ 

تاكوو باى بیانووت 

له‌گه‌ڵ په‌ڕه‌سێلكه‌ى پرسیاره‌كانى هه‌ڵبكات

كه‌ :

له‌بن ئه‌و بیره‌ ره‌شه‌دا

زریان ئیتر بۆ هه‌ڵناكا ؟!)) 

 

 چه‌ندین كه‌س به‌ بۆچونى جیاوازه‌وه‌ له‌ (واتا)ى شیعرى دواون . ئه‌و بۆچونه‌ زۆر و دژ به‌یه‌كانه‌ ، وایانكرد له‌لایه‌ن كه‌سانیَكه‌وه‌ بگوترێ  : شیعر قسه‌ى بۆشه‌ و جۆرێك له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ هه‌بێ بۆ ئه‌و وشه‌ یۆنانییه‌ى شیعرى لێوه‌ دروستبووه‌ .

 (سوقرات) دوژمنى گه‌وره‌ى شیعر بوو ، سه‌رچاوه‌ى شیعرى بۆ ئیلهام ده‌گه‌ڕانده‌وه‌ و پێیوابوو شاعیر ناتوانێ شیعره‌كانى لێكبداته‌وه‌ و ره‌خنه‌یان لێبگرێ .

( پلاتۆ)ش پشت له‌ مامۆستاكه‌ى ناكات و شیعر به‌ شتێكى بێ مانا له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دا و ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ى  شیعر به‌ ته‌نها خه‌ریكى لاسایكردنه‌وه‌ى وێنه‌ى شته‌كان و وێنه‌ى حه‌قیقه‌ته‌ ناته‌واوه‌كانه‌ .

به‌ بۆچونی من ( پلاتۆ) به‌ دیدێكى ئایدیالیزمییه‌وه‌ مه‌ودایه‌ك ده‌داته‌ كات و شوێنى كۆمه‌ڵ و گه‌ردوون . 

ئه‌وانه‌ى به‌ربه‌ره‌كانێى شیعریان ده‌كرد ، شیعریان   به‌ هۆكارێكى راگه‌یاندنى زانست  داده‌نا و  واتاى بنچینه‌یى شیعریان ده‌گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ زمانه‌ ئه‌وروپییه‌ تازه‌كان .

(واتا) له‌ شیعرى (وریا)دا  راسته‌وخۆ ئیش له‌سه‌ر خوڵقانى نه‌كراوه‌ ، واته‌ (وریا) راسته‌وخۆ ئیشى له‌سه‌ر خوڵقاندنى (مانا) نه‌كردووه‌ .

 هه‌وڵى (وریا) بۆ بونیاتنانى (مانا)ى تایبه‌ت ، له‌ چوارچێوه‌ى هه‌مان ئه‌و فه‌زایه‌دایه‌ كه‌ شیعره‌كانى تیادا نووسیوه‌ته‌وه‌ .

 شاعیر به‌ر له‌ ده‌ستكردن به‌ نووسین ، بیرى له‌ دروستكردنى( مانا) نه‌كردۆته‌وه‌ ، ئه‌و مانایه‌ى زۆر له‌ شاعیران و ره‌خنه‌گرانى كورد پێیانوایه‌ ، شیعر بریتییه‌ له‌ دروستكردنى مانا (عه‌بدولخالق یه‌عقوبى وه‌ها بۆچونێكى هه‌یه‌ ) .

 ئه‌و بۆچونه‌ى (عه‌بدولخالق یه‌عقوبى)ى ، خه‌ساندنى وشه‌ى (مانا) و كوشتنى (مانا دروستكردنه‌) وه‌كو كردارێك ، دواجار پشت به‌ستن به‌و ئایدیایه‌ى (عه‌بدولخالق)،  ئه‌وه‌نده‌ى له‌ شیعرى (وریا مه‌زهه‌ر) دوورمانده‌خاته‌وه‌ ، حاڵیمان ناكا لێى  .

 ئه‌وه‌ من نیم ئه‌و بۆچونه‌ى (عه‌بدولخالق) ره‌تده‌كه‌مه‌وه‌ ، خودى شیعره‌كانى (وریا)ن ، ئه‌وكاته‌ى هه‌ست ده‌كه‌ن چه‌ند نامۆن به‌و بۆچونه‌ و ئه‌و بۆچونه‌ش چه‌ند نامۆیه‌ به‌ ئه‌وان :

 

((واته‌ ، ئێمه‌

هه‌ر بۆ واده‌ى چه‌ن خولكه‌یه‌ك كۆپكى چاومان داده‌خه‌ین و 

خولێ له‌نێو تونێله‌كانى ده‌روونمان ده‌خۆین و 

ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ سه‌ر شوێنى خۆمان و هه‌م دیسان 

چاومان ده‌بێته‌ توونێلێكى ئاوه‌ڵه‌ بۆ تێپه‌ڕبوونى قه‌تار و

قه‌تار 

ناڕوا

جووڵه‌ 

له‌ شوێنى خۆى ناكا ،

به‌ڵام ئێمه‌ وا قه‌راره‌ 

له‌ وێستگه‌ى چه‌نده‌م 

دا –

به‌زین)) 

 

 

یاخیبوون له‌ ئه‌زموونه‌وه‌ بۆ فكر ده‌چێت و به‌ ناوى ئایدیاى ره‌هاوه‌ قسه‌ ناكا . ده‌رچوون له‌ لۆژیكى یاخیبوون  كه‌ ( كامۆ ) به‌ میانڕه‌وى داده‌نێ ، مه‌ترسیداره‌ . 

(كامۆ) هه‌موو یاخیبوونه‌ مێژووییه‌كانى وه‌كو  (سپارتاكۆس) و شۆڕشى كۆیله‌كان و شۆڕشى فه‌ڕه‌نسا ده‌خاته‌ ژێر  باسه‌وه‌ .

 ئه‌وكاته‌ى (كامۆ) قسه‌ له‌سه‌ر كوژرانى شا ده‌كا له‌لایه‌ن فه‌ڕه‌نسییه‌كانه‌وه‌ ، قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و تیۆرانه‌ش ده‌كا كه‌ رێخۆشكه‌ربوون ، تا ده‌گاته‌ نووسینه‌كانى (رۆسۆ) و (په‌یمانى كۆمه‌ڵایه‌تى) .

 مرۆڤ خۆى چاره‌نووسى خۆى دیاریناكا ، ئه‌وه‌ ره‌وتى حه‌تمى مێژووه‌ چاره‌نووسى ئه‌و دیاریده‌كا (ئه‌مه‌ دیدى كامۆیه‌ له‌هه‌مبه‌ر فه‌لسه‌فه‌ى هیگل ) .

 ئه‌وانه‌ى   سه‌رده‌كه‌ون ، له‌به‌ر پێویستى مێژووه‌ ، لێره‌وه‌یه‌ ره‌وایه‌تى دیكتاتۆریه‌تى پرۆلیتارى دێت .

(كامؤ) به‌وه‌ش وازینه‌هێناوه‌ ، (ئه‌فسانه‌ى سیزیف)ه‌كه‌ى لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر چه‌مكى پوچى و خۆكوشتن و (مرۆڤى یاخى)یه‌كه‌ى لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ یاخیبوون و كوشتن .

 ئه‌وكاته‌ى مرۆڤ باوه‌ڕى له‌ده‌ستده‌دا ، ده‌كرێ له‌ به‌رگێكى لۆژیكییانه‌دا ،  بیانوو بۆ كوشتى ئه‌وانیتر بهێنێته‌وه‌ .

 مرۆڤى یاخى ئه‌و مرۆڤه‌یه‌ ، له‌ پێناوى به‌هایه‌ك یاخى ده‌بێت . (وریا )ى یاخى ، له‌پێناوى به‌هایه‌ك یاخى ده‌بێت ،  كه‌  به‌هایه‌كى تاكه‌كه‌سییه‌ ، وه‌لێ به‌قه‌د تاكه‌كه‌سى به‌هاكه‌ ، تاكه‌كه‌س به‌ مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ گرێده‌دا ، ئه‌و ئازاره‌شى هه‌یه‌تى،  ئازارێكى به‌ كۆمه‌ڵه‌ به‌هۆى ئه‌و نه‌مانى سنووره‌ى له‌ سه‌ره‌وه‌ باسمان كرد ، ئه‌مه‌ش جیاوازى نێوان یاخیبوون و پوچێتییه‌، كه‌ له‌وه‌ى دووه‌میاندا ، ئازار تاكه‌كه‌سییه‌ .

 هه‌موو یاخیبوونێك به‌ شتێك ده‌ستپێده‌كا و به‌ شتێك كۆتایى دێت :

 ئه‌گه‌ر یاخیبوونى میتافیزیكى به‌ ناوى ئازادى مرۆڤه‌وه‌ ده‌ستپێبكا و به‌ سته‌م كۆتایى بێت و یاخیبوونى مێژوویى به‌ دادپه‌روه‌رى ده‌ستپێبكا و به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ى ئازادى تاك كۆتایى بێت ، ئه‌وا یاخیبوونى (وریا مه‌زهه‌ر) به‌ (وریا مه‌زهه‌ر ) ده‌ستپێده‌كا و هه‌ر به‌ (وریا مه‌زهه‌ر)یش كۆتایى دێت :

 

((ئێستا منم : ساواى كوژراو : وریا مه‌زهه‌ر

كه‌ ده‌نگى خۆى دۆزیه‌وه‌ و 

به‌ ده‌نگى خۆم وا باشتره‌  

له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و دادگایه‌ى ئێوه‌ى به‌ڕێز و

به‌ شه‌رافه‌تى ئاوه‌س بوونمان سوێند بخۆم و رایبگه‌یه‌نم :

كام دادگا و كام ئێوه‌ و كام به‌ڕێز و كام شه‌ڕه‌ف و كام ئاوه‌س بوون ؟

ئۆقره‌ بگرن 

پێتا ده‌ڵێم :

هه‌ر وا كه‌ من به‌ ده‌ستى من نه‌كوژراوه‌ 

لێره‌ش

قه‌تڵێ

رووى 

نه‌داوه‌ !))         

 

helkary_blind_596278919.jpg

2- (زانا خه‌لیل ) و (   كتێبى شێوازه‌كان   ) 

( كتێبى شێوازه‌كان ) ، یه‌كێكه‌ له‌ دیوانه‌كانى (زانا خه‌لیل) كه‌ له‌ساڵى ( 2007)دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ . ئه‌و به‌رهه‌مه‌ گوزارشته‌ له‌ به‌شێك له‌ ئه‌زمونى شاعیر . ئه‌وا له‌ خواره‌وه‌ له‌ چه‌ند روانگه‌یه‌كى فكرییه‌وه‌ قسه‌ى له‌سه‌ر ده‌كه‌ین :

 

  ئه‌وه‌ى ده‌رونشیكارى (سارته‌ر) جیاده‌كاته‌وه‌ له‌ ده‌رونشیكارى (فرۆید) و مه‌ودایه‌ك ده‌خاته‌ نێوان( ده‌رونشیكارى فرۆیدى) و (ده‌رونشیكارى سارته‌رى) , ره‌تكرانه‌وه‌ى نه‌سته‌ لاى (سارته‌ر) , یان ده‌كرێ بڵێین كاڵبوونه‌وه‌ى نه‌سته‌ لاى ئه‌و بیرمه‌نده‌ و بۆچونى په‌سه‌ندكراو هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گشت نه‌خۆشییه‌ ده‌رونییه‌كان سه‌رچاوه‌كه‌یان دیاریكردنێكى ئاگایانه‌یه‌ . 

ده‌رونشیكارى تیۆریایه‌كى شیكه‌ره‌وه‌یه‌ و به‌قه‌د ئه‌وه‌ى خوێندنه‌وه‌ى دیرۆكى دۆخێكى نیرۆسییه‌ , بریتى نییه‌ له‌ چاره‌سه‌ركه‌رێكى ئه‌لته‌رناتیڤى .

 ده‌كرێ ئه‌و بۆچونه‌ له‌ سوچه‌ فكری و ده‌رونییه‌ جیاوازه‌كاندا ئیشى له‌سه‌ر بكرێت و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆى بریتى نه‌بێت له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ بیرمه‌ندێكى دیاریكراو , به‌ڵكو ده‌شێ  گوزارشتكردن بێت له‌ به‌شێك له‌ ده‌ره‌نجامه‌كانى فكرى فه‌لسه‌فى فه‌ڕه‌نسى .

به‌ڵام لاى (فرۆید) ، ده‌رونشیكارى له‌ جه‌وهه‌ردا ته‌كنیكى چاره‌سه‌ركردنى تێكچون و گرژییه‌كانه‌ , ئه‌مه‌ش دژه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و دیده‌ سارته‌رییه‌ى خستمانه‌ روو .

هه‌ر له‌و روانگه‌یه‌ى باسمان كرد , (سارته‌ر ) بایه‌خى زۆر ده‌دا به‌ (بۆدلێر) به‌هۆى ئه‌و لێكچونه‌ زۆره‌ى له‌نێوان منداڵیى (سارته‌ر) و منداڵیى (بۆدلێر)دا هه‌یه‌ .

زۆر جار لێكچون چه‌مكێك به‌دواى خۆیدا ده‌هێنێ كه‌ چه‌مكى (بایه‌خدان)ه‌ , بایه‌خدان به‌ ئه‌ویتر به‌هۆى ئه‌و لێكچونه‌ى له‌نێوان من و ئه‌ویتردا هه‌یه‌  . (له‌وچوو) له‌و ساته‌دا شتێكه‌ به‌ ته‌نها و هه‌ر هه‌وڵێكیش بۆ گشتاندنى ئه‌و (له‌وچووه‌) , كوشتنى (لێچوو) و (له‌وچوو)ه‌ له‌ یه‌ك كاتدا ( مه‌به‌ستمان له‌ كوشتنێكى مه‌عنه‌وییه‌ ) .

(بۆدلێر ) و (سارته‌ر) له‌ ته‌مه‌نێكى زووه‌وه‌ باوكیان له‌ ده‌ستداوه‌ , ئه‌مه‌ش لێكچونه‌ جه‌وهه‌رییه‌كه‌ى نێوان منداڵیى (سارته‌ر) و منداڵیى (بۆدلێر) ه‌ كه‌ دواتر  هه‌ردووكیان له‌ نێوان فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌ده‌بیاتدا ژیان و هه‌ر له‌و نێوه‌نده‌شدا مردن , مردنێك سه‌ره‌تاكه‌ى ئه‌ده‌بیات و كۆتاییه‌كه‌ى فه‌لسه‌فه‌یه‌ ,   ده‌كرێت به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ش بووبێت .

 ئه‌وه‌ى گرینگه‌ له‌و ئاسته‌دا , بوونى ژیانى دوو بیرمه‌نده‌ كه‌ نوقمى فه‌زا فه‌لسه‌فى و ئه‌ده‌بییه‌كان ببوو , كارلێكى هه‌ردوو فه‌زاكه‌ش كۆمه‌ڵێك تێكست ده‌خاته‌وه‌ .

(زانا ) له‌و كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌دا زۆرجار هه‌وڵده‌دا له‌ (ئه‌ویترى نادیار) بچێت . لێچون له‌ ئه‌ویتر له‌ شیعرى (زانا)دا , هۆكاره‌كه‌ى سه‌ره‌نجدانى شاعیر و بڵندى ئه‌و (ئه‌ویتر)ه‌ نییه‌ له‌ ئاست شاعیردا .

 شاعیر زۆر جار خۆى به‌ ئه‌ویتر ده‌چوێنێت تا زیاتر له‌ بوونى خۆى دڵنیا ببێته‌وه‌ , ئه‌و له‌ رێگه‌ى ئه‌و به‌راوردكردنه‌وه‌ , پێگه‌ى شیعرى خۆى قایمتر ده‌كا له‌ شیعره‌كانیدا , ئه‌و كاته‌شى هه‌نگاوێك به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌نێت و ده‌یه‌وێت ئه‌و ئه‌ویتره‌ تێپه‌ڕێنێت , رووبه‌ڕووى ئه‌ویترێكى تر ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌ربازبوون لێى گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ لاى( ئه‌ویترى یه‌كه‌م ), بۆیه‌ ناچار شاعیر له‌گه‌ڵ ئه‌و (ئه‌ویترى دووه‌م)ه‌ هه‌ڵده‌كا و ئه‌و هه‌ڵكردنه‌ش تا ئاست و سنوورى كۆتایى هاتنى شیعره‌كه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ .

 كۆتایى شیعره‌كه‌ كۆتایى ئه‌و ئاشنایه‌تیه‌یه‌ , وه‌لێ ئه‌و كاته‌ى تێكستێكى تر دێته‌ پێشه‌وه‌ , ئاشنایه‌تییه‌كى تر ده‌ستده‌كاته‌وه‌ به‌ جوڵه‌  كه‌ ئاشنایه‌تى نێوان شاعیر و شتێكه‌ ,   دۆستى ئه‌ویترى یه‌كه‌م و ئه‌ویترى دووه‌مه‌ كه‌ له‌ ده‌قه‌كانی پێشتردا خۆیان به‌یان كردووه‌ .

لێكچونى نێوان (بۆدلێر) و (سارته‌ر ) له‌ چه‌ند ئاستى جیاوازدا خۆى به‌یان ده‌كا , له‌ گرینگترینى ئه‌و ئاستانه‌ش سه‌رده‌مى منداڵی هه‌ردوو بیرمه‌نده‌كه‌یه‌ , هه‌ردوو بیرمه‌ند له‌ منداڵییه‌وه‌ باوكیان مردووه‌ و جێیهێشتوون , ئه‌و جێهێشتنه‌ش  لێكچونى نێوان هه‌ردوو بیرمه‌نده‌ . 

ئه‌وكاته‌ى یار  شاعیر جێدێڵێت , شاعیر ناچار ده‌بێت خۆى نزیك بكاته‌وه‌ له‌ شتگه‌لێك و هه‌وڵى دۆزینه‌وه‌ى پنتى هاوبه‌ش بدات له‌نێوان خۆى ئه‌و شتگه‌لانه‌دا , ئامانجیش پڕكردنه‌وه‌ى مه‌وداكانى نێوان شاعیر و یار و كورتبوونه‌وه‌ى رێگاى گه‌یشتنه‌ به‌ یار  :

 

(( رۆژێك رۆنیشتم و هزریم …باوه‌ڕم وابوو 

تۆ … به‌ته‌نیا له‌ ساغه‌ر ده‌چیت .

بۆیه‌ 

ئه‌گه‌ر چركه‌یێ دیار نه‌مایت و ون بوویت 

یان بوویته‌ تراویلكه‌ 

وه‌ره‌ له‌ خیابانه‌كانى گیانى مندا 

به‌ دواى ئه‌درێسى رۆحى خۆتدا بگه‌ڕێ 

چونكه‌ بڕیارم داوه‌ 

له‌ بچووكترین ده‌رفه‌تدا 

تا حه‌ددى ونبوون بتخۆمه‌وه‌ .))  

 

helkary_blind2_515468693.jpg

 

 

(1) : ئاڕاسته‌ى خوده‌ به‌ره‌وه‌ ئه‌ویترى ئاڕاسته‌كراو 

(2): ئه‌ویترى ئاڕاسته‌كراو 

هه‌ڵبه‌ت بازنه‌كه‌ تێكسته‌ى شیعرییه‌كانى (زانا) یه‌ و راسته‌هێڵى سه‌ر بازنه‌كه‌ش , ئاڕاسته‌ى شیعرى شاعیره‌ كه‌ ته‌ریبه‌ به‌ ئاڕاسته‌ى خود به‌ره‌و ئه‌ویترى ئاڕاسته‌كراو .

 

(لایب نتز) ناچارمان ده‌كا له‌ به‌رامبه‌ر نه‌هامه‌تییه‌كاندا بوه‌ستینه‌وه‌ ، چونكه‌ ئه‌گه‌ر   ته‌مه‌ن بدرێته‌وه‌ به‌ كه‌سێك ، له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ست ده‌كاته‌وه‌ به‌ ژیان و ئه‌و ژیانه‌ باشترین ژیانێكه‌  ئه‌گه‌رى بوونى هه‌بێت و ئه‌و كێشانه‌شى هه‌ن ، په‌یوه‌ندییان نییه‌ به‌ خوداوه‌ ، خودا كاره‌كانى باشن . 

خراپه‌ له‌ناو نه‌بووندایه‌ ، ئه‌وه‌ مرۆڤه‌ مه‌حكومه‌ به‌ (سروشت) ،  خراپه‌ واز له‌ شتێك ناهێنێ  ئه‌گه‌رى هاتنى هه‌یه‌ . پێویسته‌ هه‌مه‌كییانه‌ سه‌یرى شته‌كان بكه‌ین ، ئه‌گه‌ر جوانى بكه‌ینه‌ پێوه‌رى چاكه‌ و خراپه‌ ، هه‌ست به‌ زاڵبوونى چاكه‌ ده‌كه‌ین به‌سه‌ر خراپه‌دا .

(ڤۆڵتێر ) زۆر به‌ توندى وه‌ڵامى (لایب نتز) ده‌داته‌وه‌ ، (شۆپنهاوه‌ر)یش بۆچونه‌كانى (لایب نتز) ره‌تده‌كاته‌وه‌ . باشترین دونیاى هه‌بوو كه‌ خوداى گه‌وره‌ ئافرێنه‌ریه‌تى ، بێ مانایه‌ ، مه‌گه‌ر خودا به‌ بچوك دابنێین و پێمانوابێت خودا تواناى دروستكردنى دونیایه‌كى باشترى نییه‌ .

 خراپه‌ شتێكه‌  ( زانا) ره‌تیده‌كاته‌وه‌ ، به‌ڵام ئه‌مه‌ واتاى وانییه‌ دووربكه‌وێته‌وه‌ له‌ دیدى (شۆپنهاوه‌ر) و (ڤۆڵتێر) و نزیكبكه‌وێته‌وه‌ له‌ دیدى (لایب نتز) ، ره‌شبینییه‌ك بۆ ژیان (كه‌ مه‌رج نییه‌ ره‌شبینییه‌كى شۆپنهاوه‌رى بێت و ده‌كرێ هى خودى شاعیر بێت) ،به‌ ئاشكرا هه‌ستى پێده‌كرێ ، ره‌شبینییه‌ك سه‌ره‌تاكه‌ى ژیانه‌ و كۆتاییه‌كه‌ى ژیان .

 ( زانا) ره‌شبینه‌ له‌و دونیایه‌ى   دڵنیایه‌ له‌ بوونى و گومانى له‌ بوونى نییه‌ ، ره‌شبینه‌ له‌و هاوكێشه‌یه‌ى   خۆى شیكارى ده‌كا و كه‌چى ئه‌نجامه‌كان دڵخۆشى ناكه‌ن (بۆى هه‌یه‌ شیكاره‌كه‌ى هه‌ڵه‌ بووبێت ) .

 ژیانی ( زانا) ئه‌و ژیانه‌یه‌ ،   به‌دواى ژیانێكى له‌ده‌ستچوودا وێڵه‌ نه‌ك ژیانێكى دیكه‌ ،   ( زانا) بۆ ئه‌و ژیانه‌ وێڵه‌ كه‌ هه‌یبووه‌ و له‌ده‌ستى داوه‌ ، نه‌ك بۆ ژیانێكى نادیار و ژیانێك  گومان له‌ بوونى هه‌بێت :  

 

(( سه‌یر له‌وه‌ دایه‌

دوای ئه‌و ئینفۆرماتسیۆنه‌ش

ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ته‌نافه‌كانی 

سه‌رزه‌مینی ره‌شبینی چاوه‌روان ده‌كرێ

پێیده‌ڵێن : خه‌ون 

كه‌واته‌ زه‌حمه‌ته‌ بۆشاییه‌ك هه‌بێت بۆ به‌خته‌وه‌رى 

له‌وه‌ ده‌چێت خه‌ون ته‌نیا سێبه‌رێك بێ

تا ژیان بژیێنێ ))

 

 

helkary_blind3_913563263.jpg

 

خۆنووسینه‌وه‌ به‌ سه‌رنجدان له‌ ئه‌وانیتر ، شیعر نووسین به‌ سه‌ره‌نجدان له‌ كه‌سێكى تر (مه‌رج نییه‌ ئه‌و كه‌سه‌ شاعیر بێت یان حه‌زى له‌ شیعر بێت ) ،سه‌ره‌نجدان به‌ گشتى ،  شتێكى ئاساییه‌ ،  ته‌نانه‌ت له‌ كایه‌ى فه‌لسه‌فیشدا .

 (توسیدیدپى) به‌ سه‌ره‌نجێكى تایبه‌ت به‌ بنه‌ماى (سۆفستایى) ، هه‌وڵى نووسینه‌وه‌ى مێژووه‌كه‌ى خۆیدا و له‌ شانۆنامه‌كانى (سوفكل) و (ئوپرێد)دا، هه‌ست به‌و كاریگه‌رییه‌ ده‌كرێ . 

له‌ زانیارییه‌كانى سۆفستاییه‌كان ،پڕاگماتیزم و یوتیلیتیرتیزم و گزسیتاسیالیزم و پۆزه‌تیڤیزممان ده‌ست ده‌كه‌ون .

 سه‌ره‌ڕاى ململانێى توندى (سوقرات) و (ئه‌فلاتون) ،ناكرێ كاریگه‌رى سۆفستاییه‌كان له‌سه‌ر ئه‌ده‌ب و مێژوو له‌بیر بكه‌ین .

(توسیدیدپى) بۆ مه‌به‌ستێكى مێژوویى خۆى ، گه‌ڕاوه‌ بۆ سۆفستاییه‌كان  ، له‌ كاتێكدا سۆفستاییه‌كان سه‌ر به‌ مێژوو نه‌بوون ، واته‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ (ئه‌ویتر)ێك، كه‌ له‌ چه‌قى خوددا نییه‌ (ئه‌گه‌ر مێژوو له‌ به‌رامبه‌ر توسیدیدپیدا به‌ خود ناو ببه‌ین ) . ( زانا) بۆ نووسینه‌وه‌ى خۆى ، سه‌ره‌نج له‌ ئه‌ویتر ده‌دا ،  با بڵێین :

 سه‌ره‌نج له‌ ئه‌وانیتر ده‌دا ،   (ئه‌و – ئه‌وان) ده‌كاته‌ كه‌رسته‌یه‌ك بۆ نووسینه‌وه‌ى (من)ێك ، كه‌ خودى شاعیره‌ . لێره‌وه‌ ( زانا) سنوورى نێوان خۆى ئه‌وانیتر تێكده‌شكێنێ، به‌ بێ ئه‌وه‌ى جێناوه‌كان تێكه‌ڵبكا .

 شكانى سنوورى نێوان جێناوه‌كان ، نابێته‌ هۆى تێكه‌ڵبوونى ئه‌و جێناوانه‌ ، به‌ڵكو زیاتر سیفه‌تى سه‌ربه‌خۆییه‌كه‌یان ده‌چه‌سپێنێ و وایانلێده‌كا سه‌ر به‌ خۆیان بن و سه‌ر به‌ ئه‌وانیتر نه‌بن :

 

 (( پردێكى ره‌ش هه‌یه‌ له‌ گومانه‌وه‌ ده‌مگه‌یه‌نێته‌ گومان .

پردێكى سوور هه‌یه‌ له‌ گومانه‌وه‌ ده‌مگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ گومان .

پردێكى خۆڵه‌مێشى هه‌یه‌ ئاسمانى له‌ گومانه‌ و 

پردێكى بێ كه‌نار هه‌یه‌ ژێره‌وه‌ى ده‌ریایه‌كه‌ له‌ گومان . 

كه‌وابێ من له‌ خاڵێكدا چه‌قبه‌ستم به‌ناوى گومان 

یان گومانێكى چه‌قبه‌ست هه‌یه‌ به‌ناوى من !؟))

 

نووسينى : بڵند باجه‌لان 

 

—————————————————–

سه‌رچاوه‌كان : 

1- كتێبى شێوازه‌كان , شیعر , زانا خه‌لیل , 2007 , هه‌ولێر

2-  هیچ! , شیعر , وریا مه‌زهه‌ر , 2002 

3-  سارتر بین الفلسفه‌ والادب , ترجمه‌ : مجاهد عبدالمنعم مجاهد , منشورات دار مكتبه‌ الحیاه‌ – بیروت 

4-  حه‌قیقه‌ت و جوانى , بابه‌ك ئه‌حمه‌دى , وه‌رگێرانى : مه‌سعوود بابایى ,2008 ، دهۆك 

5-  كروچه‌ ،كلیات زیبایى شناسى، برگردان .ف. روحانى ، تهران ، 1350 (1358)

 6- Letranger / AlBERT  CAMUS /  Introduzione di :  Dario   antiseri /  Italia  / 1994  

 7- La chuta / CAMUS / Introduzione di : zulima   zulyharr/  Italia / 1995 

  8- TOTEM UND TABU / S. FREUD /intoduzione di :     kassi perez /   Italia /1984

 

 تێبینى : ئه‌م  لێكۆلَینه‌وه‌یه‌ له‌ دووا ژماره‌ى گۆڤارى (نووسه‌رى نوى)بلاَوكراوه‌ته‌وه‌

 

 

 

 

Previous
Next

Leave a Reply