Skip to Content

Tuesday, January 26th, 2021

پرۆژەی سکۆلەرشیپی کوردی و سەربەخۆیی کوردستان

Be First!
by July 22, 2011 گشتی

ڕووداوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست و پێکهێنانی کۆماری باشوری سوودان باسی پێکهێنانی دوەلەتی سەربەخۆی کوردی کردۆتە بابەتێکی گەرم لە نێوەندی جیاجیای سیاسی و ڕۆشەنبیری لە کوردستان. ئەوەش هانی دام ئەم چەند دێرەی خوارەوە بنووسم لە سەر ئەم بابەتە.
یەکێك لە پێداویستیەکانی پێکهێنانی دەولەتی کوردی پالپشتی جیهانیە.  بۆ زامنکردنی ئەم پالپشتیەش پێش هەموو شتێك دەبیت کورد و پرسی پێکهێنانی دەولەتی کوردی بکەوێتە سەر زاران  لە ئاستی دونیادا، واتە ئەم بابەتە پیویستی بە پەپلستەیشن (Publicisation) هەیە. بۆ نموونە، لە هەموو زانکۆکانی دونیا کە باسی ناسیۆلیزم، مافی کەمینە ، کۆمەلکوژی هات دەبێت کورد وەك نموونە باس بکرێ. ئەمەش پیویستی بە هەزاران بڵاوکراوە (پەرتووك،  ووتاری جۆرنال،  کۆنفراس و ڕۆژنامە) هەیە کە بە زمانەکانی جیهان نووسرا بن، هەرەوها  پێویستی بە سەدان پسپۆر(Scholar) ی بیانی هەیە کە  شارەزا بن لە مێژوو و کیشەی کورد و کۆمەلگای کوردی.  پرسیار ئەوەیە چۆن ئەم پێداویستیانە دابیین دەکرێت ؟ ئەگەر بە یەك ڕستە وەڵامی ئەم پرسیارە بدەمەوە ئەوا بریتی دەبێت لە دروستکردنی سکۆلەرشیپی کوردی (SchoIarship  Kurdish) ، واتە پێدانی کۆمەکی مالی بە قووتابیانی خوێندنی باڵا بۆ مەبەستی لێکۆلینەوەی زانستی لە زانکۆکانی جیهان.
 
با لە سەرەتادا ئەوە دووبارە بکەمەوە کە کەوتنە سەرزارن یان پەپلیستەیشن بۆ کێشەی کورد بە  شیوەیەکی گشتی و بۆ پێکهێنانی دەولەتی سەربەخۆی کوردیش بە تایبەتی زۆر گرنگە.  بۆ ئەو کەسانەش کە ئاشنا نین بە گرنگی کۆنسێپتی کەوتنە سەرزارن یان پەپلستەیشن بە مانای ڕاکێشانی ڕای گشتی و سیاسی بۆ لای کێشەکەت، وەك نموونە با بڕوانە سیاسەتی دەولەتی تورکیا لەمەر کیشەی تورکمان لە عێراق بۆ تێگەیشتن لەم کۆنسێپتە. چونکی تورکیا ووڵاتێکی دامەزراوەیەو خاوەن دەیان پسپۆر و ناوەندی لێکۆلینەوی سیاسیە باش لە گرنگی کۆنسپیتی کەوتنە سەرزان تێگەیشتووە. هەر بۆیەش لە ڕێگای جۆراوجۆر و بەیەکەوە لە گەڵ بەرەی تورکمانی لە عێراق کارێکی ئەوتۆیان کردووە هەر سیاسیەك، ڕۆژنامەنووسێك یان پسۆرێكی عێراقی یان بیانی کاتێك باسی کێشەی عێراق بکەن ئەوا یەکسەر ناوی تورکمانیش دێت. هەر ئەو پەپلیستیەشە، واتە  گەورەکردنی قەبارەی کێشەکەیان، وای کردووە کە بەرەی تورکمانی زۆر بە دڵنییایەوە داوای پۆستی جێگری سەرۆك کۆماری عێراق بکەن (هیچ دووریش نییە بە دەستی بێنن لەم حکوومتەش نەبێت لە وانی داهاتوو). ئەمە لە کاتێکدایە بە گوێرەی هەلبژاردنەکانی عێراق  کۆی دەنگەکانی تورکمان لە ژمارەی کورسیەك تێپەر ناکات.  کورد چونکی هیچ دەولەتێکی لە پشتە  نییەو بەرژەوندیشی لەوەدا نەیە لە ڕێگای توندو تیژی کیشەکەی بکەوێتە سەرزاران دەبیت لە ڕێگەی جیاواز بۆ نموونە لە سیاسەتی بەرەی تورکمانی پەپلیستی بۆ کێشەی سەربەخۆبوونی بدۆزێتەوە.
 لە کەس شاراوە نییە ئەو کۆبوونەوانەی لە پایتەختی ووڵاتە زلهێزەکان دەگێریت و دواتریش دەگوازرێتەوە بۆ سالۆنەکانی  نەتەوە یەکگرتووەکان کاریگەری لە سەر شەر و ئاشتی میللەتان و پێکهێنان و ڕووخانی ووڵاتان هەیە. چۆنیەتی گەیشتن بە بریاریش لە کۆبوونەوە داخراوەکانی ووڵاتە زلهێزەکانی دونیاش لە ژێر کاریگەری چوارلایەنی سەرەکی  ئەم ووڵاتانە دایە: ١.  دەزگای هەواڵگری، ٢. میدیا، ٣. ناوەندەکانی چاودێری و لێکۆلینەوە و ٤. ڕای گشتی . ئەم چوار لایەنەش کاریگەریان لە سەر یەکتر هەیە و بەیەکەوەش کاریگەریان لە سەر فۆرمۆلەکردنی هەلوێستی  کۆتایی هەر ووڵاتێك هەیە لە سەر ئەو مەسەلەی دەبێتە جێگەی قسەکردن لە سەر.  کورد دەتوانێ لە ڕێگای سکۆلەرشیپ، واتە پێدانی کۆمەکی مالی بە قووتابیانی خوێندنی باڵا بۆ مەبەستی لێکۆلینەوەی زانستی، ڕای  سێ لەو چوار لایەنانەی ناوم هێنان بە قازانجی خۆی بگۆرێ. بۆ ئەم مەبەستە سەرکردایەتی سیاسی کوردی لە ڕێگای دەزگای تایبەتی کە دەکرێ بۆ ئەم مەبەستە پێك بێت دەتوانی هەلستێ بەم سێ هەنگاوە: ١. دیارکردنی ئەو ووڵاتانەی کە حکوومەتی کوردستان تیاییدا هەلدەستێ بە پێدانی سکۆلەرشیپ، ٢.  دیارکردنی ئەو زانکۆیانەی جێگەی مەبەستە لەو ووڵاتانەی دیاریکراون، ٣. دیارکردنی مەرجەکانی پێدان، بابەت، و بڕی سکۆلەرشیپەکە.   
بێنە بەرچاوت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی کوردی لە ساڵی داهاتووی خوێندنەوە دەستی کرد بە کارکردن لە سەر ئەم پرۆژەیە و بڕیاری دا هەر قووتابیەکی دکتۆرای غەیرە کورد کە تێزی دکتۆراکەی لە سەر کورد بێت ساڵانە  سکۆلەرشیپی کوردی پێ دەدات بە بری دە هەزار دۆلار بۆ هەر ساڵیك و بۆ ماوەی چوار ساڵ بە مەرجێ قووتابیەکە ساڵی خوێندنی سەرکەوتووانە ببرێت.  گریمان کۆمەلگای کوردی ئامەدە بوو تا ١٠٠ سکۆلەرشیپ ساڵانە بدات و ئەم ژمارەیەشی لە قووتابیان چەنگ کەوت کە ئارەزووی ئەوەیان هەبێت ببن بە پسپۆری کێشەی کورد.  لە هەلومەرجێکی لەم جۆرەدا، هەر چوار ساڵ جارێك ١٠٠  تێزی دکتۆرا لە سەرکورد دەنووسرێ،   لە ١٢ ساڵی داهاتوو، واتە تا ساڵی ٢٠٢٤،  بە لانی کەم ٣٠٠ لێکۆلەرەوەی بیانی لە زانکۆ پێشکەووتووەکانی دونیا و پایتەختە گرنگەکانی جیهان پەیدا دەبن کە پسپۆریەکانیان  لە بواری جیاجیای کۆمەلگای کوردی و  کێشەی کورد و کوردستان دەبیت.
گرنگی ژمارەیەکی ئاوەها لە لێکۆلەرە لە ناوەندەکانی بڕیاردانی دونیا بێ هاوتایە.  ئەم مامۆستا و لێکۆلەرەوانەی کە لە ئەنجامی پرۆژەیەکی ئاوەهادا پسپۆری بە دەست دێنن زەخیرەیەکی گرنگ دەبن بۆ خوێندن و لێکۆلینەوە  لە زنکۆکانی جیهان دەربارەی کێشەی کورد.  ئەم مامۆستا و لێکۆلەرەوانە ئێتر بە درێژایی تەمەنی کارکردنیان کارەکانیان دەبیتە لێکۆلینەوە لە کێشەی کورد. بەم جۆرە سەدان تیزی ماستەر و دکتۆرای تر لە سەر کورد دەنووسرێ، بە هەزاران پەرتووك، ووتاری ژۆرناڵ ، کۆنفراس، فلیمی دۆکیمەنتەری، چاوپێکەوتنی تەلەفزیونی، ڕادیۆیی، ڕۆژنامەوانی لە سەر کورد و کێشەکەی لە  ناوەندە سیاسیە گرنگەکانی دونیا لە چەشنی واشنتۆن، لەندەن، پاریس، برلین، ڕۆما، فاتیکان، پەکین، مۆسکۆ، دەبەی، تاد بلاودەکرێتەوە. هیچ زانکۆیەکی پێشکەووتووی جیهانی و ناوەندی لێکۆلینەوە لە دونیادا نامێنێ ئەگەر باسی مافی میللەتان و دەولەتی سەربەخۆ، مافی کەمینە و  کۆمەلکوژی تیایدا بکرێ باسی کوردی تییادا نەکرێ، هیچ دەرچوویەکی بەشی زانستە مرۆییەکان لە ووڵاتە پێشکەووتوە پیشەسایەکان نامێنێ گوێداری کێشەی کوردی نەبوو بێت.  بەم کارەش یەکێك لە پێداویستیە گرنگەکانی بە دەولەت بوونی کوردستان فەراهەم دەبێت؛ ڕاستییەکی کیشەکە گەورەتر دەبێت لە کێشەی ئێمەی کورد و دەبیتە کێشەیەکی یاسایی، مافی مرۆڤ، شریعەت و ئەخلاق لە دونیا. 
بڕی تیچوونی  پرۆژەیەکی لەو جۆرە  یەك ملیۆن دۆلارە ساڵانە  بۆ سەد سکۆلەرشیپ و بڕی دە هەزار دۆلار بۆ هەر سکۆلەرشیپێك.  کە گومانی تێدا نییە دەکرێ لە لایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستان، چەند خیرخوازێکی کوردستان، هاووڵاتیانی کوردستان لە ڕێگەی کردنەوەی سندووقێك و بە بەشداری چەند هەزار تاکێك یان  بەیەکەوە حکوومەت و خێرخوازان و هاووڵاتیان ئەم بڕە پارەیە دابیین بکرێت.  سەرەتای ئەم کارەش دەکرێ لەو ووڵاتانە دەست پێبکات کە نووسینگەی حکوومەتی هەریمی کوردستانیان تێدایە یان لە ڕێگەی ملحەقی ڕۆشەنبیری سەفەرەتەکانی عێراق و ئەو سەفارەتانەش کە سەفیرەکانیان کوردن دەست بەم پرۆژەیە بکرێت.
لە کۆتاییدا دەلێم، ئالوگۆرەکانی دونیا دەریدەخەن کە پێکهێنانی دەولەتی کوردی چیتر ناکرێ وەك خەون سەیر بکرێ. بەڵام، بە بێ بوونی ژمارەیەکی زۆر لە سکۆلەر بۆ ئەوەی بە پشت بەستن بە بریارنامەو یاسا نێودەولەتیەکان بنەمای تیۆری، یاسایی و ئەخلاقی دەولەتی کوردی دابرێژن هەرگیز دەولەتی کوردی نابێتە ڕاستی. پرۆژەی دروستکردنی سکۆلەرشیپی کوردی لە زانکۆکانی جیهان یەکێکە لەم هەنگاوانە کە دەتوانێ پالپشتی جیهانی بۆ پرۆژەی دەولەتی کوردی لە نێوەندی سیاسی، میدیا و ڕای گشتی جیهانی زامن بکات.  پرۆژەی سکۆلەرشیپی کوردی دەبوو زۆر لە  پێش ئێستا کاری لە سەر بکراییە و ئومێدەوارم هیچی تر بە دوا نەکەوێت. کورد دەبیت لەوە بگات کە سەربەخۆیی کوردستان سکۆلەری پێویستە؛ هەر تێزێکی دکتۆرا کە بە زمانی بیانی نووسرابێ و بەرگری لە مافی کورد بکات ڕەنگە کاریگەری بەقەدەر یەك ساڵ خەباتی سیاسی و گەریلایی بێ بۆ سەرخستنی کێشەی دەولەتی سەربەخۆی کوردی.


دکتۆرا لە زانستی کۆمپیتەر/ دانیشگای کارلتۆن / کەنەدا

armyunis@scs.carleton.ca

Previous
Next

Leave a Reply