Skip to Content

Monday, October 26th, 2020

چێژ وه‌رگرتن له‌ سه‌فه‌ری فیكر, بۆ سه‌ره‌تای شیعر

Be First!
by June 4, 2013 ئەدەب

 

 


  ده‌قی هه‌شته‌م
  ( حركه‌ الحداپه‌ فی الشعر الكردی)ی وه‌كو موسافیرێكی ئه‌و سه‌فه‌ره‌  
 

(ئه‌بیكۆر) : چێژی راسته‌قینه‌ ئه‌و چێژه‌یه‌ كه‌ بۆ موده‌تێكی زۆر به‌رده‌وام ده‌بێت .
(حركه‌ الحداپه‌ فی الشعر الكردی)ی  كتێبێكی  تازه‌ی (د.سه‌روه‌ر عه‌بدوڵا)یه‌ كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ ره‌وتی تازه‌كردنه‌وه‌ی شیعری كوردی .
ئه‌و  لێكۆڵینه‌وه‌یه‌  رووبه‌ڕووی سیاقێكی ناته‌قلیدی و فه‌زایه‌كی كراوه‌ی شیعری و هه‌ناسه‌یه‌كی درێژی بڕیاردانمان ده‌كاته‌وه‌ ، چونكه‌  ئیش له‌سه‌ر عاتیفه‌  نه‌كراوه‌ ، ئیشكردن له‌سه‌ر عاتیفه‌ له‌ جه‌وهه‌ردا دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌ شوناس :
(مه‌به‌ست له‌ عاتیفه‌یه‌كی خاڵییه‌ له‌ عه‌قڵانیه‌ت ،چونكه‌ به‌گشتی  پێموایه‌ عاتیفه‌ به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ عه‌قڵ ) . 
ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ دانانی خاڵێكه‌ له‌ كۆتایی ئه‌و رسته‌یه‌ی كه‌ ده‌كرێ له‌ وشه‌یه‌كدا كورتی  بكه‌ینه‌وه‌ ، ئه‌ویش وشه‌ی( دانپیانانه‌) .
 ئه‌وه‌ی گرنگه‌ بۆ لێكۆڵه‌ره‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌ت نییه‌ به‌و جۆره‌ی  خۆی ده‌یبینێ ، به‌ڵكو بینینی بابه‌ته‌كه‌یه‌  به‌و جۆره‌ی هه‌یه‌ ، ئه‌و كرداره‌ش كامڵ نابێت تا به‌ چاوی وشه‌ی نێو ده‌قه‌كان ، سه‌یری   ده‌قه‌كان خۆیان  نه‌كه‌ین .
   ئه‌وه‌ی ده‌بێته‌ سه‌نته‌ر وشه‌گه‌لی نێو تێكسته‌ . دواجار یه‌كگرتنی وشه‌كان رسته‌گه‌لی لێده‌كه‌وێته‌وه‌ :
(هه‌ڵبه‌ت مامه‌ڵه‌ی لێكۆڵه‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵَ وشه‌ و رسته‌ ،  دوو مامه‌ڵه‌ی جیاوازه‌ ) .
 ده‌ره‌نجامی یه‌كگرتنی رسته‌كان، هاتنه‌ كایه‌ی تێكسته‌ به‌ ژانره‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌ ، هه‌موو تێكستێك رووبه‌ڕووی چه‌ند رێگایه‌كی بێ كۆتایی ده‌بێته‌وه‌ ،  له‌ دیارترینی ئه‌و رێگایانه‌ش   لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ وه‌كو رێگایه‌ك بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناخ و دڵی ده‌ق : (لێره‌دا  لێكۆڵینه‌وه‌مان به‌ رێگا چوواند  ، ئه‌گینا خودی لێكۆڵینه‌وه‌ش تێكسته‌)  . 
به‌گشتی (حركه‌ الحداپه‌ فی الشعر الكردی)ی قسه‌كردن و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌  به‌ زمانی عه‌ره‌بی له‌باره‌ی كۆمه‌ڵێك ده‌قی شیعرییه‌وه‌  كه‌ به‌ زمانی كوردی نووسراون ، ئه‌مه‌ش  دووباره‌ وێناكردنه‌وه‌ی زمان و   جیاكردنه‌وه‌ی  وه‌زیفه‌ی  زمانه‌ له‌ وه‌زیفه‌  ته‌قلیدییه‌كه‌ ،هاوكات جیهانبینییه‌كی فراوانیشه‌ به‌و مانایه‌ی رۆشنبیره‌ عه‌ره‌به‌كانیش ده‌توانن له‌ ره‌وتی نوێكردنه‌وه‌ی شیعری كوردی ئاگاداربن ، ئه‌و ئاگادارییه‌ش چه‌ند  سوودێكی هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێ له‌و ده‌ربڕینانه‌ی خواره‌وه‌ كورتیان بكه‌ینه‌وه‌  :
1- به‌ریه‌ككه‌وتنی زیاتری ده‌قه‌كان .
2- كۆنتاكت .
3- كورتكردنه‌وه‌ی رێگا به‌ ئامانجی گه‌یشت به‌ رێگایه‌كی فراوان  .
 ئه‌و كتێبه‌ پێمان ده‌ڵێ :
  ده‌شێ له‌نێوان( زمانی ده‌ق ) و ئه‌و زمانه‌ی قسه‌ له‌سه‌ر زمانی ده‌ق ده‌كا ، جۆرێك له‌ به‌ریه‌ككه‌وتنی زمانه‌وانی هه‌بێت له‌ فه‌زا گه‌وره‌كه‌ی زماندا  .
 دواجار ئه‌و فه‌زا گه‌وره‌یه‌ی زمان  له‌ پاڵ فه‌زای مانا و جوانی و چه‌ند فه‌زای تردا ، ده‌بێته‌ پاشكۆی شتێكی گرنگتر كه‌ خودی  ئه‌ده‌به‌ . 
  ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ گرنگی خۆی هه‌یه‌  بۆ نووسه‌رێك كه‌ به‌ زمانی كوردی شیعر ده‌نووسێ و له‌ رێگه‌ی ئه‌و زمانه‌وه‌ مه‌به‌سته‌ زمانه‌وانییه‌كانی خۆی ئاڕاسته‌  كردووه‌ .
ئه‌و نووسه‌ره‌  وێنای گشتی خۆی و شیعره‌كانی له‌ دوو توێی كتێبێكدا  ده‌دۆزێته‌وه‌ كه‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی نووسراوه‌ و مه‌عریفه‌یه‌كی كوردی كه‌ له‌ شیعردا چڕ بۆته‌وه‌ ،  گوازراوه‌ته‌وه‌ بۆ فه‌زایه‌كی تری زمانه‌وانی كه‌ فه‌زای (زمانی دووه‌م) ه‌ ، ئه‌گه‌ر ده‌ربڕینی (زمانی یه‌كه‌م) بۆ زمانی كوردی كه‌ زمانی شیعره‌ نووسراوه‌كانه‌ ، درووست بێت  .
  (د. سه‌روه‌ر عه‌بدوڵا ) به‌ زمانی عه‌ره‌بی له‌ دوو توێی كتێبه‌كه‌یدا پۆلێنكارییه‌كی تازه‌ بۆ شیعری كوردی ده‌كا ، پۆلێنكارییه‌كی جیاواز له‌و پۆلێنكارییانه‌ی تر كه‌ بۆ شیعری كوردی كراون .
 واته‌ :
 (گۆڕانی زمان رێگر نه‌بووه‌ له‌ به‌رده‌م نیشاندانی فۆڕمێكی تری لێكۆڵینه‌وه‌ و بڕیاردان ) ، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای دیاریكردنێكی وردی قۆناغه‌كان و  هۆكار و پاڵنه‌ره‌كانی هه‌ریه‌كه‌ له‌و قۆناغانه‌ .
نووسین به‌و زمانه‌ جیاوازه‌ (زمانی دووه‌م)  ، رێگر نه‌بووه‌ له‌ به‌رده‌م بینینی شاعیره‌ جیاوازه‌كان و شوێنه‌ جیاوازه‌كان ، واته‌ ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ قسه‌كردن نییه‌ له‌سه‌ر بازنه‌یه‌كی ته‌سك و دیاریكراو ، به‌ڵكو ئیش كراوه‌ له‌سه‌ر خودی تێكست ، جا ئه‌گه‌ر له‌ هه‌ر شوێنێكی كوردستاندا نووسرابێت . 
من لێره‌دا نامه‌وێ  به‌ وردی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و قۆناغانه‌ بكه‌م كه‌ له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا هاتوون ، هاوكات قسه‌ له‌سه‌ر پاڵنه‌ر و هۆكار و شێوازه‌كانیش ناكه‌م ، ئه‌مانه‌ هه‌مووی بۆ خوێنه‌ر جێدێڵم كه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێبه‌كه‌ ده‌توانێ به‌شێك له‌ وه‌ڵامه‌كانی ده‌ستبكه‌ون .
  ده‌مه‌وێ    له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌ق قسه‌ له‌سه‌ر ده‌ق بكه‌م ،  ئێستا  من تێكسته‌كه‌م خوێندۆته‌وه‌ (خوێندنه‌وه‌ ته‌نها مانای خوێندنه‌وه‌ی وشه‌كان ناگه‌یه‌نێ ) ، بۆیه‌ ئاساییه‌   بێمه‌ ده‌ره‌وه‌ی و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر  هه‌مان ده‌ق  بكه‌م  ، ده‌قێك  له‌ له‌حزه‌یه‌كدا له‌ سه‌نته‌ره‌كه‌یدا گیرساومه‌ته‌وه‌ .
   له‌ روانگه‌یه‌كی فكرییه‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و تێكسته‌ ئه‌ده‌بییه‌  ده‌كه‌م ،چونكه‌  ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ناڕاسته‌وخۆ و به‌بێ ئاگایی نووسه‌ره‌كه‌ی ،  هه‌وڵی به‌خشینی وه‌زیفه‌یه‌كی تازه‌ ده‌دات به‌ فكر له‌ ئاست ده‌قی ئه‌ده‌بیدا ، واته‌ هه‌ندێ له‌و پنتانه‌ی له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا هه‌ن و له‌ ده‌ره‌وه‌ش هه‌ستیان پێده‌كرێ ، قابیلی ئه‌وه‌ن  له‌ روانگه‌یه‌كی فكرییه‌وه‌  قسه‌یان له‌سه‌ر بكه‌ین ، من لێره‌دا به‌ ته‌نها   باسی  یه‌كێك له‌و پنته‌ فكرییانه‌  ده‌كه‌م كه‌ ئه‌ویش (ئاكار)ه‌:
ئاكاری ده‌ق (ئاكاری شاعیران له‌ شیعر)دا و ئاكاری نووسه‌ر (ئاكاری  دكتۆر سه‌روه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر ده‌قه‌كان  ) ،له‌ فه‌زایه‌كی ئاكاریی ئه‌ده‌بیدا (لێكۆڵینه‌وه‌)
قسه‌كردن  له‌سه‌ر ئاكار دوو جۆر له‌ ئاكار دێنێته‌ پێشه‌وه‌ :
1- ئاكاری كرده‌كی تایبه‌ت.
2- ئاكاری تیۆریانه‌ .
 ئه‌و دوو جۆره‌ی ئاكار كه‌ دوو جۆری ئاكارن له‌ روانگه‌یه‌كی رووتی فكرییه‌وه‌ ، ده‌به‌ستینه‌وه‌ به‌ ئه‌ده‌به‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ست له‌ ئه‌ده‌ب لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی  (د.سه‌روه‌ر عه‌بدوڵا )یه‌ .
  ده‌ره‌نجامی ئه‌و به‌یه‌كبه‌ستنه‌وه‌یه‌ ،  كه‌وتنه‌وه‌ی دوو جۆری تری ئاكاره‌ ، قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌و ئاكارانه‌ش قسه‌كردنه‌ له‌سه‌ر ده‌قی ئه‌ده‌بی ، دوو جۆره‌كه‌ی ئاكاریش ئه‌مانه‌ن :
1- ئاكاری( فكری- ئه‌ده‌بی)ی لێكۆڵه‌ره‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كۆمه‌ڵێك ده‌قی شیعریدا .
2- ئاكاری (فكری – شیعری)ی لێكۆله‌ره‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر كتێبێك كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك تێكستی شیعری ده‌كا .
  .
 واته‌ :
  ئێستا كه‌ من قسه‌ له‌سه‌ر ئاكاری (د.سه‌روه‌ر) ده‌كه‌م ، وه‌ك ئه‌وه‌ وایه‌ قسه‌م له‌سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی كردبێت ، ئه‌گینا ئیشی منی ئه‌دیب نییه‌ له‌ چوارچێوه‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بیدا قسه‌ له‌سه‌ر ئاكاری  مرۆڤێكی تر بكه‌م ، مه‌گه‌ر له‌ سیاقی ده‌قێكی وه‌كو (رۆمان و چیرۆك و شانۆنامه‌ و….هتد)دا نه‌ك له‌ بازنه‌ی  (لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی) و (خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی ) دا .
تا ئێستا پۆلێنبه‌ندییه‌كی دیاریكراو نه‌كراوه‌ بۆ (ئاكاری ئه‌دیب) ، قسه‌كردن له‌سه‌ر ئاكاری ئه‌دیب هه‌مان ئه‌و قسه‌كردنه‌یه‌ كه‌ پێشتر له‌سه‌ر ئاكاری مرۆڤ به‌گشتی كراوه‌ ، به‌ستنه‌وه‌ی ئه‌دیب به‌ گشتاندنه‌وه‌ ، خنكاندنی ئه‌دیبه‌ ، ئه‌وه‌تا ده‌بینین هه‌ندێك له‌و پۆلێنبه‌ندییانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌رده‌مه‌كان بوونه‌ :
1-سه‌رده‌می كۆن . 
2- سه‌رده‌می ناوه‌ڕاست .
3- سه‌رده‌می نوێ .
4- سه‌رده‌می هاوچه‌رخ . 
ته‌نانه‌ت هه‌ندێ له‌ بیرمه‌ندان ، راسته‌وخۆ ئاكاریان به‌ستۆته‌وه‌ به‌ رێبازه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانه‌وه‌ :
ئاكاری بوونگه‌رایی 
ئاكاری ماركسیزم 
ئاكاری پڕاگماتیزم  .
 
لێره‌دا  له‌ به‌رامبه‌ر ده‌قێكی ئه‌ده‌بیدا قسه‌ له‌سه‌ر ئاكارێك  ناكه‌م كه‌ بۆ پۆلێنكردنی پشت به‌ستراوه‌ به‌ سه‌رده‌مه‌كانه‌وه‌  ، ناشمه‌وێ نزیكی ئاكارێك بكه‌ومه‌وه‌ كه‌ رووت رووت به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ فكره‌ فه‌لسه‌فییه‌كانه‌وه‌ ، به‌ پێویستیشی نازانم ئه‌و دوو جۆره‌ تازه‌یه‌ی ئاكاری ئه‌ده‌بی كه‌ له‌ دیدی خۆمه‌وه‌ خستمنه‌ روو زیاتر شی بكه‌مه‌وه‌ ، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ ساده‌یی ئه‌و ئاكاره‌ ئه‌ده‌بییانه‌وه‌ كه‌ هه‌ر له‌ یه‌كه‌م له‌حزه‌وه‌ هه‌ست به‌ جیاوازی  نێوان (ئاكاری ئه‌دیب ) و (ئاكاری فه‌یله‌سوف) ده‌كه‌ین .    
هه‌ڵبه‌ت  له‌نێو ده‌قی ئه‌ده‌بیشدا فه‌لسه‌فه‌ وجودی هه‌بێت ،تێكسته‌كانی (كافكا) نموونه‌یه‌كن له‌و بواره‌دا كه‌ هه‌ڵگری فه‌لسه‌فه‌یه‌كی به‌ئه‌ده‌بیكراون ، له‌ رۆژهه‌ڵاتیش (سادقی هیدایه‌تی) نموونه‌یه‌كی زه‌قه‌  و ناكرێ نكوڵی لێبكرێ .
 له‌ رێگه‌ی ئه‌و پۆلێنبه‌ندییه‌ی خواره‌وه‌  كه‌ بۆ ئاكار كراوه‌ ، قسه‌ له‌سه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌كه‌مان ده‌كه‌م :
1- ئاكاری هه‌سته‌كی 
2- ئاكاری سۆز
3- ئاكاری ژیری . 
ئه‌م پۆلێنكردنه‌ رێگاكه‌مان بۆ كورت ده‌كاته‌وه‌ و وامان لێده‌كا باشتر ده‌ستمان به‌ شته‌كان رابگا ، چونكه‌   (د.سه‌روه‌ر عه‌بدوڵا) له‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا هه‌ستی كردووه‌    ده‌بێت به‌ جۆرێكی تر لێكۆڵینه‌وه‌ بكا له‌سه‌ر شیعر و سۆزی جوڵاوه‌ بۆ شیعری كوردی و له‌ روانگه‌ی ئه‌و سۆزه‌شه‌وه‌ كه‌ سۆزێكه‌ خاڵی نییه‌ له‌ پنتی عه‌قڵانیه‌ت ، عه‌قڵی خۆی ده‌كاته‌ كه‌رسته‌یه‌ك و بوێرانه‌ رووبه‌ڕووی عه‌قڵه‌كانی تر ده‌بێته‌وه‌ كه‌ به‌ جۆرێكی تر له‌ قۆناغه‌كانی شیعر گه‌یشتوون ، ئه‌و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌ش ئاساییه‌ و له‌ چوارچێوه‌ سروشتییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب به‌ده‌ر نییه‌ .
1- ئاكاری هه‌سته‌كی :
(ئه‌بیكۆر)ی فه‌یله‌سوفی یۆنانی پێش زاین  ، نموونه‌یه‌كه‌ ده‌كرێ وه‌كو ره‌مزێكی دیار و ئاشكرای ئاكاری هه‌سته‌كیی وه‌ریبگرین و تێیڕامێنین .
 ئه‌و تێڕامانه‌مان له‌ (ئه‌بیكۆر)،  تێڕامانه‌ به‌  ئاڕاسته‌ی جیاواز له‌ چه‌ند گۆشه‌نیگایه‌كی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی (د. سه‌روه‌ر عه‌بدوڵا ) . سه‌ره‌ڕای جیاوازییان، ئاڕاسته‌كان له‌ دووره‌وه‌   سه‌لام  له‌ یه‌كتری ده‌كه‌ن و ئاشنان به‌ یه‌كتری . 
    سێ گۆشه‌ نیگا ده‌خه‌ینه‌ روو :

گۆشه‌نیگای یه‌كه‌م :
لای (ئه‌بیكۆر)، فه‌رد به‌هۆی پاڵنه‌ری غه‌ریزه‌ییه‌وه‌یه‌ كه‌ شوێنی چێژ ده‌كه‌وێت ، یان بۆ پێویستی بایۆلۆجی خۆرسك .
 له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌شماندا ،فه‌رد كه‌ ئه‌مجاره‌ فه‌ردێكی تایبه‌تمه‌نده‌ به‌وه‌ی شیعر ده‌نووسێ و تایبه‌تمه‌ندییه‌كه‌ی له‌ وشه‌ی (شاعیر)دا گیرساوه‌ته‌وه‌ ، شوێنی چێژ ده‌كه‌وێ .
 ئه‌وه‌تا (گۆران)  له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا كراوه‌ به‌ سه‌ره‌تای تازه‌گه‌ریی له‌ شیعری كوردیدا ، (گۆران) شوێنی چێژ ده‌كه‌وێ به‌وه‌ی گۆڕانكاری ده‌كا له‌ كێش و سه‌روادا ، دواجار (گۆران) سه‌ره‌ڕای گه‌ڕانی به‌دوای چێژدا ، بۆ خۆشی ده‌بێته‌ وه‌سیله‌یه‌ك بۆ چێژ وه‌رگرتن ، بێ سۆ چێژ وه‌رگرتنیش له‌ (گۆران)، چێژ وه‌رگرتنه‌ له‌ تێكسته‌ شیعرییه‌ نوێخوازه‌كانی نه‌ك له‌ (گۆران)ێك كه‌ یه‌كسانه‌ به‌ (خوێن + گۆشت + ئێسقان) ، قسه‌ی ئێمه‌ له‌سه‌ر (گۆران)ێكه‌ كه‌   یه‌كسانه‌    به‌ (تێكست) .

گۆشه‌نیگای دووه‌م :
(ئه‌بیكۆر) چێژ پۆلێن ده‌كا بۆ :
چێژه‌ سروشتییه‌ پێویسته‌كان
چێژه‌ سروشتییه‌ ناپێویسته‌كان
چێژه‌ ناسروشتی و ناپێویسته‌كان .
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌شماندا چێژ كه‌ ئه‌مجاره‌ چێژێكی ئه‌ده‌بی و شیعرییه‌ و به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ شیعر خۆیه‌وه‌ ، پۆلێن ده‌كرێ بۆ چوار جۆر له‌ چێژ ، هه‌ر جۆرێكی چێژیش تایبه‌ته‌ به‌ قۆناغێك .
 واته‌ :
 چێژ له‌ قۆناغی یه‌كه‌مدا (1932- 1968) كه‌ ده‌كرێ به‌ قۆناغی (گۆران) ناوزه‌ندی بكه‌ین ،جۆرێكه‌ و له‌ قۆناغی دووه‌مدا(1969- 1983) كه‌ ده‌كرێ به‌ قۆناغی گروپی (روانگه‌ و كفری) و (عه‌بدوڵا په‌شێو) ناوزه‌ندی بكه‌ین ، جۆرێكی تره‌ ، جۆری چێژه‌كانیش به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌ جۆری ده‌قه‌كانه‌وه‌ .
چێژ له‌ قۆناغی سێیه‌مدا (1984-2000) كه‌ (شاعیرانی پێشڕه‌و) له‌ هه‌ولێر له‌ دیارترینه‌كانن ، جیایه‌ له‌ قۆناغی كۆتایی كه‌ ساڵی (2001) تا ئێستا ده‌گرێته‌وه‌ .  
جیاوازی پۆلێنكردنی چێژی ئه‌ده‌بی(چێژی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌مان) و چێژی فه‌لسه‌فی (چێژی ئه‌بیكۆر) له‌ دوو خاڵدایه‌ :
چێژی فه‌لسه‌فی پۆلێن كردنێكی سه‌ربه‌خۆ  پۆلێنده‌كرێ ، وه‌ك ئه‌وه‌ی (ئه‌بیكۆر) بۆ سێ لق دابه‌شیكردووه‌، چێژی ئه‌ده‌بی پۆلێنكردنێكی په‌یوه‌ست و به‌ستراوه‌ پۆلێنده‌كرێ (به‌ستنه‌وه‌ به‌ قۆناغه‌كان) …
ده‌كرێ چێژی فه‌لسه‌فی به‌ دیاریكراوی له‌سه‌ر كاغه‌ز بنووسرێته‌وه‌ ، وه‌لێ چێژی ئه‌ده‌بی چێژێكه‌ له‌ تێكست جیاناكرێته‌وه‌ و ده‌بێت له‌نێو تێكسته‌كاندا به‌دوایدا بگه‌ڕێین . 

گۆشه‌نیگای  سێیه‌م :
لای (ئه‌بیكۆر) چێژی راسته‌قینه‌ ئه‌و چێژه‌یه‌ كه‌ بۆ موده‌تێكی زۆر به‌رده‌وام بێت و ترس و بیمی تیا نه‌بێت و ئارامی رۆحی تیابێت و دووربێت له‌ ئازار .
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌شماندا (د. سه‌روه‌ر) ،(ئه‌بیكۆر)ئاسا ره‌فتار ده‌كا ، ئه‌وه‌تا پێگه‌یه‌كی به‌هێزی داوه‌ته‌ (وریا مه‌زهه‌ر) به‌هۆی ئه‌و چێژه‌ به‌رده‌وامه‌ی (وریا) تا ئێستاش و دوای مردنیشی پێمان ده‌به‌خشێ، یان ئه‌و چێژه‌ به‌رده‌وامه‌ی  (گۆران) تا ئێستا پێمان ده‌به‌خشێ ، سه‌ره‌ڕای گۆڕانی ئه‌ده‌بیات و فۆڕمه‌كانی نووسینی شیعر .
 2- ئاكاری سۆز :
بۆ قسه‌كردن له‌سه‌ر (ئاكاری سۆز) ، (بیرگسۆن)ی بیرمه‌ندی فه‌ڕه‌نسی  ده‌كه‌مه‌ نموونه‌ ، چونكه‌ :
1-(بیرگسۆن) بۆچونێكی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌یه‌ بۆ چێژ ،ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ دیرۆكی مرۆڤایه‌تی ده‌ركه‌وتنی كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی تایبه‌تی به‌خۆوه‌ بینیوه‌ له‌ وێنه‌ی پاڵه‌وانه‌كان كه‌ سۆزیان جۆشی خواردووه‌ ، له‌ بانگهێشت بۆ ئه‌خلاقی تازه‌ و به‌هاگه‌لی ئه‌خلاقی تازه‌ ، گوزارشتی له‌ خودی خۆی كردووه‌ .
2- (بیرگسۆن) پێغه‌مبه‌ره‌كان و (سوقرات)یش به‌ پاڵه‌وان داده‌نێت كه‌ ئه‌وان ئه‌گه‌رچی مردووشن ، به‌ڵام بازنه‌ تێكده‌شكێنن (ئه‌مه‌ش ده‌مانگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ ئه‌و چێژه‌ به‌رده‌وامه‌ ئه‌ده‌بییه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ باسمان كرد و وریا مه‌زهه‌ر و گۆرانیشمان كردن به‌ نموونه‌ ) .
له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی دكتۆردا ، چێژ چێژێكی ده‌سته‌جه‌معی نییه‌ و به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ده‌ركه‌وته‌ تازه‌كان و چه‌ند شاعیرێكی دیاریكراو كه‌ دواجار به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ شاعیرانی تری سه‌رده‌می خۆیان وه‌كو پاڵه‌وان ده‌رده‌كه‌ون .
 بۆ نموونه‌ :
 له‌ سه‌رده‌می (گۆران ) و ( شێخ نوری شێخ ساڵح) و (كامه‌ران موكری)دا ، ده‌یان و سه‌دان شاعیر هه‌بوونه‌ بوونه‌ به‌ كه‌فی سه‌ر ده‌ریا .
ئه‌گه‌ر دوورتر بڕۆین :
له‌ سه‌رده‌می (ناڵی)و(سالم)و(كوردی)دا ، ده‌یان شاعیر هه‌بوونه‌   كه‌س ناویان نابا و په‌راوێزخراون له‌ لایه‌ن خودی شیعره‌وه‌ ، ئه‌وه‌ی ماوه‌ته‌وه‌ ئه‌و سێكوچكه‌یه‌ی شیعره‌ كه‌ به‌رده‌وام باسده‌كرێ …
ئیتر ئه‌و دیده‌ بۆ هه‌موو قۆتاغ و سه‌رده‌مێكی شیعر راسته‌  ته‌نانه‌ت  بۆ رۆژئاواش .
 له‌ فه‌ڕه‌نسا  ئه‌وه‌نده‌ی باس له‌ (رامبۆ)و (بۆدلێر)و (تی ئێس ئیلیۆت) ده‌كرێ ، باسی ئه‌و ده‌یان و سه‌دان شاعیره‌ ناكرێ كه‌ له‌سه‌رده‌می ئه‌واندا شیعریان نووسیوه‌ .
 له‌ ئێران ئه‌وه‌نده‌ی باسی (سوهراب)و (فروغ)و (شاملۆ) ده‌كرێ، باسی شاعیرۆكه‌كانی تر ناكرێت .
(هه‌ڵبه‌ت من ئه‌و چه‌ند ناوه‌م ته‌نها وه‌كو نموونه‌ هێناوه‌ته‌وه‌ ، ئه‌گینا شاعیری باشی تریشمان هه‌ن له‌ سه‌رده‌می ئه‌و شاعیرانه‌دا)….

 3- ئاكاری  ژیری:
ئه‌و كاته‌ی له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا (عه‌بدولڕه‌حیم هه‌كاری ) ده‌كرێته‌ سه‌رده‌سته‌ی یه‌كێك له‌ قۆناغه‌كانی شیعری سه‌ده‌ی بیسته‌م ،راسته‌وخۆ پاساوێكی ئه‌قڵانی بۆ ده‌هێنرێته‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ :
( عه‌بدولڕه‌حیم هه‌كاری له‌ بونیادی كۆنی زمانه‌وانی ده‌رچووه‌ ) 
بوونی پاساوێكی عه‌قڵانی ئاماژه‌یه‌ بۆ بوونی عه‌قڵێك كه‌ ئه‌قڵی (د. سه‌روه‌ر)ه‌ ، ئه‌و عه‌قڵه‌ش ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ی كرداری ئاكاری ، ئه‌مه‌ش هه‌مان روانگه‌ی (ئاكاری عه‌قڵانییه‌)  . 
به‌گوێره‌ی ئه‌و ئاكاره‌  ، مرۆڤ كائینێكی ژیره‌ ، عه‌قڵیش تاكه‌ هۆكاری تێگه‌یشتن و زانین نییه‌ ، به‌ڵكو بنه‌مای فه‌زیله‌تیشه‌ و ئه‌گه‌ر بارودۆخ به‌ ئاقارێكی جیا له‌وه‌ی مرۆڤ ده‌یه‌وێ بڕوا ، ئه‌وا ده‌كرێ مرۆ ویستی خۆی به‌هۆی مه‌عریفه‌ی عه‌قڵییه‌وه‌ بگونجێنێ .
(زینۆن ئه‌لاكتیومی)ی فه‌یله‌سوفی یۆنانی دامه‌زرێنه‌ری (قوتابخانه‌ی ریواقیه‌ت ) ، ده‌كه‌ینه‌ نموونه‌یه‌ك بۆ ئه‌م پۆله‌ رێبازه‌ ئاكارییه‌ ، چونكه‌ :
(زینۆن) و ریواقییه‌كانی شوێنكه‌وتووی، كۆك بوون له‌سه‌ر بنه‌مایه‌ك :
(عه‌قڵ رێكخه‌ره‌)…
لێره‌وه‌ خاڵێك داده‌نێم له‌ به‌رامبه‌ر (ئاكاری عه‌قڵانیدا) و چیتر قوڵنابنه‌وه‌ تیایدا ، چونكه‌ له‌ بازنه‌ی بابه‌ته‌كه‌ ده‌رده‌چین و خودا ده‌كرێته‌ باس و ئه‌وه‌ی ئاكار بریتییه‌ له‌وه‌ی مرۆڤ له‌ ته‌بابووندا له‌گه‌ڵ سروشتدا بژی و ده‌كرێ ته‌بایی هه‌بێت له‌نێوان ئه‌وه‌ی عه‌قڵی مرۆڤ ده‌یه‌وێ و ئه‌وه‌ی خودا بڕیاری داوه‌ له‌ میانه‌ی موماره‌سه‌ی فه‌زیله‌ی عه‌قڵییه‌وه‌ كه‌ له‌ زاڵبوون به‌سه‌ر نه‌فس و پاكردنه‌وه‌ی رۆح و…هتد ، خۆی ده‌نوێنێت . 

ئه‌نجامه‌كان :
1- ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ی (دكتۆر سه‌روه‌ر عه‌بدوڵا) هه‌ڵگری هێزی دانپیانای ئه‌ده‌بییه‌ …
2- به‌سه‌نته‌ركردنی عاتیفه‌  نامانگه‌یه‌نێته‌ حه‌قیقه‌تی ئه‌ده‌بی ، به‌ڵكو ئه‌و حه‌قیقه‌تانه‌شی هه‌ن كاڵده‌بنه‌وه‌ .
3- چێژ و گه‌مه‌ چێژبه‌خشه‌كان ده‌كرێ بگوازرێنه‌وه‌ بۆ نێو هه‌موو ژانرێكی ئه‌ده‌بی به‌ (لێكۆڵینه‌وه‌)شه‌وه‌ .
4- ئاكاری ئه‌دیب جیایه‌ له‌ ئاكاری مرۆڤه‌كان به‌گشتی ، واته‌   ئه‌وكاته‌ی قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌دیب ده‌كرێ له‌ بازنه‌ی ئه‌ده‌بدا ، ده‌بێ ره‌چاوی (چێژی ئه‌دیببوون)ه‌كه‌ی بكرێ  .
5- ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ كردنه‌وه‌ی ده‌رگایه‌كی جیاوازی جۆری لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ و داخستنی په‌نجه‌ره‌یه‌كی ته‌قلیدی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ ..
سه‌رچاوه‌كان:
1- (حركه‌ الحداپه‌ فی الشعر الكردی/ د. سرور عبدولله‌/ من مگبوعات : مركز جاودیر / 2012) 
  2- Mi mostra lo sporetello dei telegrammi , rachele  formica, Italia,1994
 3-voglio vedere il distributore della posta , Marko di maio, Italia , 1975
4-La ringrazio di tutto il cuore , Mirea corto,  Italia ,  2000
5- ادبیات و اندیشه‌ ، مصگفی رحیمی ، نشر : كتاب به‌ زمان 
6- ما هیه‌ الفلسفه‌ ، جیل دولوز ، فلیكس غیتاری ، ترجمه‌ : مگاع صفدی و فریق مركز الانما القومی
ئه‌م كتێبه‌ ئیتاڵییه‌ زۆر گرنگه‌ بۆ دیاریكردنی چێژ و جۆره‌كانی و په‌یوه‌ندی (ئه‌بیكۆر ) به‌ چێژه‌وه‌ :
(Lo pren do questo/ rachele formica / Italia/1991)     
 
ئه‌م كتێبه‌ش باشتر حاڵیمان ده‌كا له‌ زمان و ئه‌و فه‌زایانه‌ی زمان كاڵیان ده‌كاته‌وه‌ و درووستیان ده‌كاته‌وه‌ :
(posso pre n ta re/  Antonino torre / Italia/1992)
سه‌ره‌نج : ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ ژماره‌ (193)ی گۆڤاری (ڕامان) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ 
Previous
Next

Leave a Reply