Skip to Content

Tuesday, May 30th, 2023
له‌ په‌راوێزی وه‌رگێڕانه‌ ئه‌ده‌بیه‌كاندا

له‌ په‌راوێزی وه‌رگێڕانه‌ ئه‌ده‌بیه‌كاندا

Closed

له‌ په‌راوێزی وه‌رگێڕانه‌ ئه‌ده‌بیه‌كاندا
رۆمانه‌كان چۆن ئه‌كرێنه‌ كوردی

له‌وانه‌یه‌ ئه‌مڕۆ له‌هه‌مه‌موو كاتێك گونجاوتر بێـت بۆ گفتوگۆی  كێشه‌و و ئاسته‌نگیه‌كانی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی , یاخود ئاوڕدانه‌وه‌ له‌و ده‌قانه‌ی به‌زمانه‌كانی تر نوسراوه‌و ئێمه‌ به‌كوردی ئه‌یخوێنینه‌وه‌ , چونكه‌  ژماره‌ی ناونیشانی كتێبه‌ وه‌رگێڕراوه‌كان به‌ڕه‌وت و خێراییه‌كی  باشه‌وه‌ ڕۆژانه‌ له‌  بازاڕی كتێبفرۆشیه‌كاندا زیادئه‌كات , هاوكات  ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌یش بی َهیچ پێشینه‌و ئه‌زمونێكی كاری وه‌رگێڕان له‌م ساڵانه‌ی دوایدا ده‌ستیانداوه‌ته‌ وه‌رگیڕانی ئه‌ده‌بی به‌گشتی و ڕۆمان به‌ تایبه‌تی . بێگومان پرسیاری ئه‌وه‌ی ئه‌م جۆره‌ وه‌رگێڕانه‌ چی پێ به‌خشیوین ؟ چه‌ند شاكاری جوانی خستۆته‌ سه‌ر ره‌فه‌ی كتێبخانه‌كانمان و تا چه‌نده‌ ئاشنای كردوین به‌ئه‌زمونی نوسه‌رانێكی تر كه‌ له‌ سیاق و شوێن و كاتێكی جیاوازدا نوسیویانه‌  ؟ پێداویستیه‌كی مه‌عریفی ئه‌مڕۆی ئه‌ده‌بی كوردیه‌ . چونكه‌ هه‌ر ته‌ماشایه‌كی سه‌رپێی  ئه‌و خه‌رمانه‌ ئه‌ده‌بیه‌ی  له‌ فه‌رهه‌نگ و زمانه‌ جیاوازه‌كانی جیهانه‌وه‌ كراوه‌ته‌ كوردی  هانده‌رێكی باشه‌ بۆ ده‌ست پێكردنی گفتوگۆیه‌كی له‌م جۆره‌ , خۆشبه‌ختانه‌ ئه‌م بواره‌ی ئه‌ده‌بی كوردی ئه‌مڕۆ له‌هه‌موو كات و سه‌رده‌مێكی تری پڕ به‌رهه‌متر و به‌ بڕشت تره‌ ,  به‌ڵام ئه‌م بڕشت و پڕبه‌رهه‌میه‌ هه‌ر وا بێ گرفت وكه‌مو كوڕی نیه‌ , كه‌م نین ئه‌و ده‌قانه‌ی له‌وه‌رگێَڕانیدا به‌ڕاستی مافی خۆی پێنه‌دراوه‌ , له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بكرێتـه‌ كوردی , (هه‌ڵپڕوسكێنراوه‌ته‌ ) سه‌ر زمانی كوردی . دیاره‌ ئه‌مه‌ هه‌ركێشه‌ی ئێمه‌ نیه‌ به‌ ته‌نها  , به‌ڵكو كێشه‌ی هه‌موو فه‌رهه‌نگ و كه‌ڵچه‌ره‌ زیندوه‌كانی  جیهانه‌ , تا وه‌رگێڕاینش بمێنێـت ئه‌م كێشانه‌ هه‌ر به‌رده‌وام ئه‌بن و هه‌میشه‌  ڕوبه‌ڕوی چه‌ند پرسێكی تری وابه‌سته‌ ئه‌بنه‌وه‌ , وه‌ك ئه‌وه‌ی :- كێ و چ ده‌زگایه‌ك مافی دیاریكردنی پاكی و دروستی به‌رهه‌مێكی وه‌رگێڕراوی هه‌یه‌  ؟ چی بكرێت بۆ ئه‌وه‌ی وه‌رگێڕانی جوان و داهێنه‌رانه‌ جیابكریـَته‌وه‌ له‌و كارانه‌ی كه‌ به‌ڕاستی قه‌یرانێكی بۆ ده‌قه‌كه‌ دروستكردووه‌  ؟  یان به‌ده‌رله‌وه‌ی تا ئێستا وه‌رگێڕراوه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی  , كێ دێـت بۆ ئه‌وه‌ی پێشنیار و ده‌رخسته‌ی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌مان بداتێ  كه‌  پێویسته‌ وه‌ربگێڕرایه‌ و هێشتا كه‌س ده‌ستی بۆنه‌بردووه‌ , كێن ئه‌وانه‌ی سیاسسه‌تی ڕۆشنبیری وڵاته‌كه‌ دائه‌ڕێژن و بزوتنه‌وه‌ی وه‌رگیڕان به‌ جۆرێك  ئاراساته‌ ئه‌كه‌ن تا ببێتـه‌ ته‌واوكه‌رێكی تری پرۆژه‌ی گه‌شه‌پێدانی مرۆیی و ڕۆشنبیری وڵاته‌كه‌ به‌گشتی ..  ئه‌شێت هه‌موو ئه‌م پرسانه‌ به‌شێك بن له‌و ته‌وه‌رانه‌ی كه‌ له‌  هه‌رگفتوگۆیه‌كی تێرو پڕ له‌گه‌ڵ وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیدا بكرێت .. به‌ڵام ئه‌م نوسینه‌ ته‌نها پرسی ( به‌كوردیكردنی ) ده‌قه‌كان وه‌رئه‌گرێت , یاخود ته‌نها ئه‌وبه‌شه‌ی كرده‌ی وه‌رگێڕان گفتوگۆ ئه‌كات , كه‌ دواین وێستگه‌ی كاره‌كه‌یه‌و خۆی له‌ (كوردانه‌ داڕشتنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌) دا ئه‌بینێته‌وه‌ , بۆ وه‌رگیڕانی  ده‌قی ئه‌ده‌بیش ئه‌م پرۆسه‌یه‌ ڕۆڵ و گرنگیه‌كی زۆری هه‌یه‌ , چونكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ ئه‌ده‌ب  له‌گه‌ڵ خه‌یاڵ و زه‌وق و ئاستی چێژبینین و سایكۆلۆجیای وه‌رگرتندا ده‌رگیره‌ , هه‌ر گرفتێكی ستاتیكی له‌داڕشتنه‌وه‌و ( به‌كوردی كردنی ) ده‌قێكدائه‌شێـت له‌ هه‌موو ئه‌م بوار و ئاستانه‌دا كاریگه‌ری هه‌بێت و ببێته‌ هۆی تێكدانی ئه‌و په‌یوه‌ندی و كه‌مه‌ندكێشیه‌ی پێویسته‌ خوێنه‌ر به‌ ده‌قی ئه‌ده‌بیه‌وه‌ گرێ بدات , ئه‌نجامه‌ سروشتی و چاوه‌ڕوانكراوه‌كانی كێشه‌یه‌كی وه‌هایش هه‌مووجارێك به‌مه‌رگی ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ كۆتایی دێت , كه‌ ئه‌شێـت هه‌م به‌ تۆراندن و هه‌م به‌ فڕاندنی خوێنه‌ریش ناودێری بكه‌ین .
بۆ وه‌رگێڕ , هه‌رچه‌نده‌ زمانزان بێت , شاره‌زای بواره‌كه‌و خاوه‌ن سه‌لیقه‌ی زمانه‌وانی بێت , وه‌رگیڕانی ئه‌ده‌بی , یاخود گواستنه‌وه‌ی شیعریه‌تی زمانی ده‌قێك كه‌ له‌ زه‌مین و كات و كۆنتێكستێكی جیاوازدا نوسراوه‌ كارێكی پڕمه‌ینه‌تی و سه‌رئێشه‌یه‌ , له‌ دوای هه‌موو ( لێزانی و شایسته‌یی و تواناكانی تری وه‌رگێڕ ) تاقه‌ت و حه‌وسه‌ڵه‌و زه‌وقێكی له‌باری ئه‌وێت ,  هه‌ر ئه‌م هه‌ستیاریه‌ زیاد له‌ پێویسته‌یه‌ وای كردووه‌ تیۆریسازێكی  وه‌ك ( جیرار جنیت ) له‌ كتێبی ( لاپه‌ڕه‌كان) دا له‌باره‌ی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیه‌وه‌ بڵێت "باشتر وایه‌ بۆ وه‌رگێڕ بێ هیچ گومان و دودڵیه‌ك ئه‌وه‌ی قبوڵ بێـت كه‌ ئه‌و به‌كارێكی پڕ زیان هه‌ڵئه‌سێت , به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌یشدا هه‌وڵبدات به‌ باشترین شێوه‌ ئه‌نجامی بدات , وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ شتێكی تر دابهێنێت " , كه‌واته‌ هه‌رله‌سه‌ره‌تاوه‌ وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بی بۆخۆی كارێكی پڕته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌یه‌ , كه‌م جار ڕێ ئه‌كه‌ویـَت ئه‌و كه‌سانه‌ی كاری له‌سه‌ر ئه‌كه‌ن  , له‌ ئه‌نجامدا به‌رهه‌مێكی جوانمان پێش كه‌ش بكه‌ن , چونكه‌ پاراستنی ده‌قێكی ئه‌ده‌بی له‌م پرۆسه‌ی گواستنه‌وه‌دا , به‌هۆی ره‌چاوكردنی كۆمه‌ڵێك ڕێساو ڕێوشوێنه‌وه‌ ئه‌بیت كه‌ په‌یوه‌ندیان به‌زمانزانینه‌وه‌ نیه‌ , ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ په‌یوندی به‌ سه‌رله‌نوێ خوڵقاندنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌گشتی , دیاره‌ ئه‌مه‌یش پرۆسه‌یه‌كی سۆزداریه‌ پێش ئه‌وه‌ی عه‌قڵانی بێت , ئه‌ده‌بیه‌ زیاتر له‌وه‌ی كه‌ زمانه‌وانی بێت , پێویستی به‌هه‌موو هه‌ستیاری و زیره‌كی وبه‌هره‌كانی وه‌رگێڕ هه‌یه‌ وه‌ك چۆن بیه‌وێت خۆی ده‌قێكی وه‌ها  بنوسێت . كه‌واته‌ – وه‌رگێڕی ئه‌ده‌ب – پێویسته‌ كرۆك و ئه‌تمۆسفێری گشتی ده‌قه‌كه‌ بگوزاێته‌وه‌ , نه‌ك ئه‌و وشانه‌ی كه‌ هه‌ڵگری واتایه‌كی فه‌رهه‌نگین , چونكه‌ هه‌میشه‌ ده‌قی ئه‌ده‌بی , به‌وناوكۆییه‌ زمانه‌وانی و مه‌عریفی و و سۆزداری و شیعریه‌ی  وشه‌كانی تیا ئه‌خاته‌ گه‌ڕ , بۆ هه‌موو وشه‌یه‌ك واتای خوازراوی خۆی هه‌یه‌ , ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕ وریا و به‌سه‌لیقه‌ نه‌بێت ئه‌م بواری وشه‌و میتافۆره‌ هه‌میشه‌ ته‌ڵه‌زگه‌ی هه‌ڵه‌كانی ئه‌و ده‌بێت . ئێستاكه‌ بابپرسین ئایا ئه‌م هه‌موو گرفت و ئاڵۆزیانه‌ بۆ هه‌موو وه‌رگێڕێك قابیلی تێگه‌یشتنه‌ ؟ به‌دڵنیاییه‌وه‌ نه‌خێر ..
  باوه‌ڕێكی زاڵ و باو هه‌یه‌ كه‌ پێی وایه‌ وه‌رگێڕانی پاك و دروستی ده‌قێكی ئه‌ده‌بی زۆر زه‌حمه‌ت و مه‌حاڵه‌  , قه‌ت بڕوای به‌وه‌رگێڕانێك نیه‌ كه‌ به‌شێكی ( جوانی و واتا و خه‌یاڵی ) تێكسته‌كه‌ی له‌ده‌ست نه‌دابێت , به‌ڵام كه‌ ڕۆمانێكیش ئه‌كرێته‌ كوردی دورنیه‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ ئێمه‌ به‌ تامه‌زرۆیی و چڵێسیه‌كی بێ ئۆقره‌وه‌ حه‌زبكه‌ین  به‌ر له‌ هه‌موو خوێنه‌رێكی تر بیخوێنینه‌وه‌ , چونكه‌  قه‌ت ناشێـت به‌دگومانیمان به‌رامبه‌ر خراپ وه‌رگێڕان وامان لێبكات سڵ له‌ ئه‌ده‌بی وه‌رگێڕراو بكه‌ینه‌وه‌ , ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌ب وه‌رنه‌گێڕرێـت ئه‌وا بێ ئاگا ئه‌بین له‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆری به‌رهه‌می فه‌رهه‌نگ و زمانه‌ جیاوازه‌كانی دنیا , چونكه‌ هه‌موكه‌سێك ته‌مه‌ن و توانایه‌كی سنورداری هه‌یه‌ بۆ ئاشنا بون به‌زمان و فه‌رهه‌نگی میله‌تانی تر , ئه‌گه‌ر به‌ته‌ما بین هه‌میشه‌ له‌ ڕێگای زمانی یه‌كه‌م و ڕه‌سه‌نه‌وه‌ ده‌قه‌كان بخوێنینه‌وه‌ , ئه‌وا به‌دڵنیاییه‌وه‌ چیرۆكی ته‌مه‌نمان كۆتایی پێ دیـَت بێ ئه‌وه‌ی لانی كه‌می ئه‌و ده‌قانه‌ بخوێنینه‌وه‌ كه‌ به‌ وه‌رگیڕان ئه‌شێت ده‌رفه‌تی خوێندنه‌وه‌یمان بۆ بڕه‌خسێت  , هه‌ربۆیه‌ تا ئاره‌زوی خوێندنه‌وه‌ بمێنیـَت وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیش هه‌ر وا ده‌مێنێت .
دیاره‌ ئه‌وه‌ی له‌م نوسینه‌دا به‌رامبه‌ر كرده‌ی وه‌رگێڕان ده‌یوروژێنرێت پرسیارگه‌لێكی پیشه‌یی نین له‌ هیچ وه‌رگێڕێك , ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ چاوه‌ڕوانیه‌كی تامه‌زرۆیانه‌یه‌ له‌و تێكستانه‌ی ئه‌كرێنه‌ كوردی , چونكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دروستی و پاكی تێكستێكی وه‌رگێڕراو بدۆزینه‌وه‌ پێویستمان به‌ بینینی هه‌ردوو ده‌قی ره‌سه‌ن و وه‌رگیڕراوه‌كه‌یش هه‌یه‌ , كات و ورده‌كاریه‌كی زیاتریش بۆ پیاچونه‌وه‌ی پرۆسه‌ی وه‌رگێڕانه‌كه‌ …, به‌ڵام ئه‌وه‌ی ئێستا  گفتوگۆی ئه‌كه‌ین ئاستی (به‌كوردیكردن ) ی ده‌قه‌كه‌یه‌ , ئه‌و لێزانی و تواناو سه‌لیقه‌یه‌ وه‌رگێڕ بۆ به‌ كوردی داڕشتنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ی به‌كاری بردووه‌  . هه‌موو وه‌رگێڕێك دوای خوێندنه‌وه‌و تێگه‌یشتن و دوباره‌ خوێندنه‌وه‌ ده‌قێك ئه‌كاته‌ كوردی , هه‌موو باش تێگه‌یشتنێك و باش خوێندنه‌وه‌یه‌كیش به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌قێكی پێ بكرێته‌ كوردی , به‌ڵام هه‌موو به‌كوردی كردنێك به‌س نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌قێكی جوان و پڕ چێژی ئه‌ده‌بی ببه‌خشێته‌ خوێنه‌ره‌كه‌ی .. ئه‌م به‌كوردیكردنه‌ لای ده‌قه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان , لێزانی و هونه‌رمه‌ندیه‌كی زیاتری ئه‌وێـت له‌  وه‌رگێڕان له‌ هه‌ر بوارێكی تری زانستی و فكری و …هتد
 بۆنمونه‌ , ئه‌گه‌ر وه‌رگێڕێك توانی رسته‌یه‌كی هه‌واڵی بگوازێـته‌وه‌ بۆ سه‌ر زمانی كوردی , ئه‌وا مه‌رج نیه‌ ئه‌و دنیابینی و خه‌یاڵ و مێنتاڵیتی و هه‌ست و نه‌سته‌ی ئه‌م رسته‌یه‌ به‌زمانه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی خۆی هه‌لگریه‌تی به‌ئاسانی بگوزارێته‌وه‌ سه‌ر زمانی كوردی .. چونكه‌ به‌كوردی كردنی دنیابینی كرده‌یه‌كی زۆر زه‌حمه‌تتره‌ له‌وه‌ی هه‌ر به‌ ( وه‌رگێڕانێكی ئاسایی ) بكرێت , , ئه‌م گرفته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرۆسه‌ زمانه‌وانیه‌كان  و واتا فه‌رهه‌نگیه‌كانی وشه‌كاندایه‌ ,  وه‌ك ئه‌وه‌ی مۆنان ئه‌ڵێت  " پێویسته‌ وه‌رگێڕ بزانێت یابانیه‌ك وه‌كو به‌ربه‌ریه‌ك پێناكه‌نێت , له‌ به‌رده‌م دیمه‌نێكی دیاریكراودا زه‌رده‌خه‌نه‌ی  ئینگلیزێك جیاوازه‌ له‌زه‌رده‌خه‌نه‌ی فه‌ره‌نساییه‌ك  …"  , ئه‌گه‌ر  ئه‌م نمونانه‌ وه‌رگێڕینه‌ سه‌ر واقعی زمان و ڕۆشنبیری كوردی . بۆنمونه‌ ( گواستنه‌وه‌ی دیمه‌نی ماچ گۆڕینه‌وه‌ی كچێك له‌گه‌ڵ هاوڕێ كوڕه‌كه‌ی له‌پێشچاوی باوك و دایكی )  له‌هه‌ر كه‌ڵچه‌رێكی ئه‌وروپیه‌وه‌ بۆ سه‌ر زمانی كوردی , هه‌موو ئه‌و جیاوازی وناكۆكیانه‌ دێتـه‌ رێگه‌ی كه‌ له‌ نێوان كه‌ڵچه‌ری كوردی و وڵاتێكی ئه‌وروپیدا بۆماچ گۆڕینه‌وه‌ی كچ و كوڕێك هه‌یه‌  , یان گواستنه‌وه‌ی  جنێوی پاڵه‌وانی ڕۆمانێكی كوردی كه‌ به‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی ئه‌ڵێت ( سه‌گی پیس ) بۆ سه‌ر زمانی ئه‌مریكاییه‌كان كه‌ به‌چاوی ڕێز و هاوڕێیه‌تیه‌وه‌ له‌گه‌ل َسه‌گدا مامه‌ڵه‌ ئه‌كه‌ن .. هه‌مان ئه‌و  ناكۆكیانه‌ دێته‌ ڕێگه‌ی كه‌ پێگه‌ی سه‌گ وه‌كو ئاژه‌ڵێكی ماڵی به‌وه‌فای خزمه‌تگوزار لای ئه‌وان , هاوكات شتێكی گڵاوی نه‌عله‌تی لای ئێمه‌یش دروستی كردووه‌ .. كه‌واته‌ وه‌رگێڕ هه‌ر ته‌نها وشه‌و رسته‌و واتا ناكاته‌كوردی , به‌ڵكو خه‌یاڵ و كۆنتێكست و هه‌موو ئه‌و پاشخانه‌ رۆشنبیری و مێژوییه‌یش ده‌گوازێـته‌وه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ی له‌سه‌ر راگیراوه‌ , ئه‌مه‌ گه‌ر بیه‌وێت به‌ڕاستی ده‌قێك بكاته‌ كوردی ..
 پرۆسه‌ی ( به‌كوردیكردن )كه‌ به‌شێكه‌ له‌هه‌ر كارێكی وه‌رگێڕان و پێویسته‌ دواین وێستگه‌ی تێپه‌ڕینی ده‌قه‌كه‌ بێـت بۆ سه‌ر زمانی كوردی , مه‌رج نیه‌ به‌ هاوته‌بای له‌گه‌ڵ هه‌موو وه‌رگیڕانێكدا ده‌رچێت , ئه‌شێـت ده‌قێك به‌ئه‌مانه‌ته‌وه‌ و به‌باشی وه‌رگێڕرابێـته‌ سه‌ر زمانی  كوردی , به‌ڵام له‌ ئاستی (به‌كوردیكدرن ) دا لاوازبێت , چونكه‌ هه‌موو جارێك وه‌رگێڕه‌كان له‌به‌رده‌م وه‌رگیڕانی ڕسته‌یه‌كدا ئه‌و پرسیاره‌له‌خۆیان ناكه‌ن ( گه‌ركوردێك ئه‌م گۆزارشه‌ی ده‌ربڕیایه‌  چۆنی ئه‌وت ؟ یاخود گه‌ر كوردێك له‌به‌رده‌م ئه‌م هه‌ڵوێسته‌دا توڕه‌بوایه‌ چۆن جنێوی ئه‌دا و … چۆن ئه‌گریا ؟) .
سروشتی ئه‌م پرۆسه‌ی به‌كوردی كردنه‌ چه‌نده‌ بۆ وه‌رگێڕ قورس و گران و ئاڵۆزه‌ ,  دۆزینه‌وه‌ و هه‌ست پێكردنی بۆ خوێنه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ئاسانه‌ , زۆر جار هه‌ر له‌یه‌كه‌م ساتی خوێندنه‌وه‌دا ئه‌م كێشه‌یه‌ خوێنه‌ر ئه‌تۆرێنێت , یان به‌ جۆرێك سه‌رنجی ڕائه‌كێشێت تا ته‌واوكردنی ده‌قه‌كه‌ به‌خۆیه‌وه‌ هه‌ڵی ئه‌واسێت بێ ئه‌وه‌ی تێبگات له‌و ئه‌فسونه‌ نهێنیه‌ی چێژی خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ی هێنده‌ شیرین كردووه‌ له‌لای . له‌كۆتایی ساڵانی نه‌وه‌ته‌كاندا به‌هۆی هاوڕێیه‌كمه‌وه‌ ڕۆمانی (نینا ) ی ( سابت ره‌حمان ) م ده‌ست كه‌وت و خوێندمه‌وه‌ كه‌ حه‌مه‌كه‌ریم عارف كردویه‌تیه‌ كوردی , ئه‌گه‌ر چی شڕۆڵی كتێبه‌كه‌ و چاپه‌ناشیرینه‌كه‌ی به‌ ڕاستی ماندوكه‌ر بوو , به‌ڵام  تاماوه‌یه‌كی زۆر نه‌م ئه‌توانی تێبگه‌م له‌و چێژه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆمانه‌ پێی ئه‌به‌خشیم , ئه‌وكات باوه‌ڕمان وه‌هابوو  مه‌یلی چه‌پڕه‌وی هه‌رزه‌كارانه‌ی خۆمان وای كردووه‌ ڕۆمانه‌كه‌ به‌و جۆره‌ شیرین بێـت به‌لامانه‌وه‌ .. به‌ڵام ئه‌وه‌ی دوای چه‌ند ساڵێكی ترخوێندنه‌وه‌ی ڕۆمانه‌كه‌ خۆی تێیگه‌یاندین جوانی وه‌رگێڕانه‌كه‌ی و به‌ (كوردیكردن) ه‌كه‌ی بوو , كه‌ من زۆر دره‌نگ تێگه‌یشتم له‌وه‌ی چه‌نده‌ زمانی دووهه‌م و جوان داڕشتنه‌وه‌ی ده‌قێك , ئه‌شێت ئه‌ده‌ب جوانتر بكات ..

سێ ڕۆمان و سێ نمونه‌ی جیاواز :

ڕۆمانی ( سه‌مفۆنیای مردوه‌كان ) ی عباس معروفی , له‌ لایه‌ن رزگار ئه‌مین نه‌ژاده‌وه‌ كراوه‌ته‌ كوردی , ئه‌م رۆمانه‌ وه‌ك نمونه‌یه‌كی سه‌ركه‌وتوی گواستنه‌وه‌ی كۆنتێكستی چیرۆك و  گفتوگۆ و زنجیره‌ی روداوه‌كان ده‌ر ئه‌كه‌وێت , ئه‌گه‌ر چی بونیادی رسته‌كورته‌كانی و شێوه‌ی داڕشتنی خوازه‌ و میتافۆره‌كانی زۆر له‌ ژێركاریگه‌ری زمانه‌ فارسیه‌كه‌یدایه‌ .. به‌ڵام لێزانانه‌ كۆی گشتی فه‌زا و حكایه‌ت و روداوه‌كانی كردۆته‌ كوردی , به‌جۆرێك من وه‌كوخوێنه‌رێك هه‌ستم نه‌ئه‌كرد ئه‌م ڕۆمانه‌ چنراوی خه‌یاڵی نوسه‌رێكی فارسی زمانه‌ . كه‌ش و هه‌وای سۆزداری ناو ڕوداوه‌كان , په‌یوه‌ندی نێوان كاره‌كته‌ره‌كان و ئه‌و چاره‌نوسه‌ تراژیدیه‌ی چیرۆكی زۆربه‌یانی پێ كۆتایی ئه‌هات  , ئه‌و هه‌سته‌ی لای منی خوێنه‌ر دروست كرد كه‌ هه‌ر بۆئه‌وه‌ دانراوه‌ ئه‌م وه‌رگێڕه‌ به‌م شوێواز و زمانه‌ی ئێستای بیكاته‌ كوردی , چۆنكه‌ تۆنی چیرۆكبێژی ده‌قه‌كه‌ و ته‌ونی چنراوی ڕوداوه‌كانی و ره‌وتی درامی په‌ره‌سه‌ندنه‌كانی هێنده‌ هه‌ماهه‌نگه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و شێوازه‌ زمانه‌ی به‌ كوردی دایڕشتۆته‌وه‌ , ده‌قه‌كوردیه‌كه‌ی كردۆته‌ خاوه‌ن تام و چێژو شێوازێكی تایبه‌ت و جیاواز , كه‌ ته‌نها به‌م وه‌رگیڕانه‌یش ئه‌كرا شتی وه‌ها دروست ببێـت .   
رۆمانی ( شیكاگۆ ) عه‌لا ئه‌سوانی  , له‌ لایه‌ن سه‌باح ئیسماعیل ه‌وه‌ كراوه‌ته‌ كوردی , له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌پێشتر ده‌قه‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌یم خوێندوه‌ته‌وه‌ و دواتریش وه‌رگیڕانه‌ كوردیه‌كه‌ی , بێ دوودڵی  ئه‌وه‌ی كاك سه‌باح كردویه‌تی  وه‌رگیڕانێكی داهێنه‌رانه‌ی رۆمانه‌كه‌یه‌  . به‌شێوه‌یه‌كی زۆر سه‌رسامكه‌ر كردویه‌تیه‌ كوردی , بێ ئه‌وه‌ی هیچ له‌و جوانی و تام و چێژه‌ ئه‌ده‌بیه‌ی له‌ده‌ست دابێت  كه‌ نوسه‌ر له‌ ده‌قه‌ عه‌ره‌بیه‌كه‌یدا دایهێناوه‌ . زمانی نوسینه‌كانی عه‌لا ئه‌سوانی ( لانی كه‌م له‌ شیكاگۆ و باڵه‌خانه‌ی یاقوبیان ) زمانێكی زۆر تایبه‌ته‌ , تا راده‌یه‌ك له‌ زمانی ئه‌و مۆدێله‌ نوسینه‌وه‌ نزیكه‌ كه‌ ئه‌مڕۆ وه‌ك ( پۆست مۆدێرنیست ) ناو ده‌برێن و به‌رده‌وام به‌ زمانساده‌یی و بازاڕیبون له‌ گوزارش و دره‌بڕیندا تۆمه‌تبار ئه‌كرێن ,  هه‌موو ئه‌و شیعریه‌ته‌ قوڵ و پاراو و ریتۆریكیه‌ی   له‌ ڕۆمانی عه‌ره‌بیدا باوه‌ و  خه‌ڵكانی وه‌ك ( حه‌یده‌ر حه‌یده‌ر و واسینی ئه‌عره‌ج و عبدالرحمن مونیف و ئه‌حلام مسته‌غانمی … )شاكاری جوانیان پێ داهێناوه‌ , لای ئه‌م نوسه‌ره‌ ئه‌گه‌ر ته‌واو فه‌رامۆشیش نه‌كرابێت , ئه‌وا گۆڕاوه‌ , چونكه‌ ئه‌م به‌زمانێكی ساده‌ی ڕاپۆرتی و خوڵقاوی ناو ڕوداوه‌ درامیه‌كانی ڕۆمانه‌كه‌ ده‌قه‌كه‌ی نوسیوه‌  , هه‌ندێك جار وا هه‌ست ئه‌كه‌ین له‌ به‌رده‌م گێڕانه‌وه‌ی ڕیپۆرتێری كه‌ناڵێكی ئاسمانیداین ,  كه‌ زۆر زیره‌كانه‌ وه‌رگێڕه‌كه‌ی ئه‌م زمانه‌ ساده‌ی كرۆدته‌ كوردی , به‌جۆرێك نه‌ له‌ئاستی شیعریه‌ت و ئه‌ده‌بیه‌ته‌كه‌ی كه‌م كرۆدته‌وه‌ , نه‌ باریشی كردووه‌ به‌شیعریه‌تێكی زیاتر له‌وه‌ی كه‌ له‌ده‌قه‌كه‌ خۆیدا هه‌یه‌ , ته‌نها ئه‌و كه‌سانه‌ی ڕۆژێك له‌ ڕۆژان هه‌وڵی وه‌رگێڕانی ئه‌ده‌بیان داوه‌ ئه‌زانن راگرتنی ئه‌م هاوسه‌نگیه‌ چه‌نده‌ قورس و گرانه‌ . هه‌ر ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ سه‌ركه‌وتوه‌یش وای كردووه‌  وه‌ك ده‌قێكی كوردی ده‌ر بكه‌وێت , نه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ سێك وه‌ری گیڕابێـت بۆ سه‌ر زمانی كوردی .
رۆمانی (سه‌د ساڵ ته‌نیایی)  ماركیز , له‌لایه‌ن حه‌سه‌ن رستگاره‌وه‌ كراوه‌ته‌ كوردی   , بێگومان كارێكی قورسه‌ و ماندوبونێكی زۆری وه‌رگێڕه‌كه‌ی پێوه‌ دیاره‌ , له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی من هێشتا ده‌قه‌كه‌م به‌ زمانه‌ ره‌سه‌نه‌كه‌ی خۆی نه‌خوێندۆته‌وه‌ , ناتوانم له‌باره‌ی ئه‌مانه‌ت ودروستی وه‌رگێرانه‌كه‌یشیه‌وه‌ هیچ بڵێم , به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌قه‌كوردیه‌كه‌ی نیشانمان ئه‌دات , به‌ڕاستی نوسینێكه‌ نه‌كراوه‌ته‌ كوردی( وه‌ك ئه‌وه‌ی كوردێك نوسیبێتی ) , نه‌ به‌ هیچ زمانێكی تریش ماوه‌ته‌وه‌  , یاخود كه‌مترین ئیشی له‌سه‌ركراوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بكریـَته‌ كوردی و پرۆسه‌ی به‌كوردیكردنی زۆر لاوازبووه‌   , له‌ هه‌ندێك شوێندا واهه‌ست ئه‌كه‌یت به‌ وشه‌ كوردیه‌كان رسته‌ی فارسی دروستكراوه‌ , یان ئه‌وه‌ی كراوه‌ته‌ كوردی ته‌نها مانا فه‌رهه‌نگیه‌كانی وشه‌كانه‌, نه‌ك ماناو خه‌یاڵ وكۆنتێكستی ده‌قه‌كه‌ , بۆیه‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ كه‌ له‌ ئاستی جیهاندا وه‌ك شاكارێكی ئه‌ده‌بی سه‌ده‌ی رابردوو ناوده‌برێت , كاتێك به‌م كوردیه‌ ئه‌یخوێنینه‌وه‌ , زه‌حمه‌ته‌ قه‌ناعه‌ت به‌وه‌ بكه‌ین ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ڕۆمانه‌ به‌ناوبانگه‌كانی ماركیز . به‌ڕاستی شێوازه‌ تایبه‌ته‌كه‌ی مارگیز له‌گێڕانه‌وه‌دا و  خه‌یاڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كه‌ی و گوزارشه‌ جوانه‌كانی , له‌م رۆمانه‌دا هێنده‌ هه‌ناسه‌كورت  و لاواز كراوه‌ , ئه‌توانین بڵێین ته‌واوی ده‌قه‌كه‌ی شڵه‌ژاندووه‌ .
هه‌ڵبه‌ته‌ باسكردنێكی كورت و خێرای به‌م جۆره‌ , ناكاته‌ هه‌ڵسه‌نگاندی كاری وه‌رگێڕانی ئه‌م سێ ڕۆمانه‌  , ئه‌وه‌نده‌ی كه‌ ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ پرۆسه‌ی به‌كوردیكردنیان وه‌ك سێ نمونه‌ی جیاواز . وه‌بیرهێنانه‌وه‌ و  باسكردنی ئه‌م پرۆسه‌یه‌و ( به‌كوردیكردن ) هێنانه‌وه‌ی نمونه‌كانیش  , ته‌نها بۆئه‌وه‌یه‌ گرنگی و هه‌ستیاریه‌كه‌ی ببینرێت له‌ فۆرمۆله‌كردنی ده‌قێكی جواندا , نه‌ك هیچی تر  .. ئه‌گینا هه‌ر یه‌كه‌ له‌م ڕۆمانانه‌ شاكاری مه‌زنن و هیچیان بۆ ئه‌وه‌ده‌ست نادات به‌په‌له‌ و سه‌رپێی باسبكرێن  .

muhe79@yahoo.com

 

محه‌مه‌د حسێن

 

Previous
Next
This site is registered on wpml.org as a development site.