Skip to Content

Sunday, April 21st, 2024
چاوپێکەوتنێک لەگەڵ ڕۆماننوسی ئێرانی مەحمود دەوڵەت ئابادی

چاوپێکەوتنێک لەگەڵ ڕۆماننوسی ئێرانی مەحمود دەوڵەت ئابادی

Closed

 

لەم چاوپێکەوتنەدا کە ئەندریاس فانیزادە لەگەڵ نووسەری ئێرانی مەحمود دەوڵەت ئابادی  سازیکردووە، مەحمود دەوڵەت ئابادی قسەوباسی خۆی دەربارەی شکستی ڕاپەرین و نارەزاییە سەوەزەکەی ئێران و  هەروەها دەربارەی ئەدەب و سانسۆر لە دەوڵەتی ئایین سالار ( تیۆکرات) دەکات .
ئەدەب نابێت لەناو  سیاسەتی ڕۆژانە دا کورت بکرێتەوە .
کاری تایبەتی میدیا ئەوەیە  کە ڕۆژانە هەواڵی  باری گشتی وڵات بڵاوبکاتەوە، لێ ئەدەب  کارێکی تری هەیە .
ئەمرۆ فەرهەنگی ئێمە بۆگەن بووە.
“مەحمود دەوڵەت ئابادی”
ئەندریاس : بەڕێز دەوڵەت ئابادی ئایا بۆ ئێوە زۆر زەحمەت بوو ، کە ڤیزەیەک وەربگرن بۆ ئەوەی سەردانی وڵاتی ئەڵمانیا بکەن ؟

دەوڵەت ئابادی : هیچ کێشەیەکی تازەو چاوەڕواننەکراو ڕووی نەدا. ڕاستە زۆر کێشەی بچووکی بیرۆکراتیم تووش بوو ، بەڵام ئێمەی ئێرانی ماوەیەکی زۆرە لەگەڵ ئەم کێشانە ڕاهاتووین .

ئەندریاس : ئایا لە ئێران کاتێک کەسێک بیەوێت  ڤیزەیەکی دەستبکەوێت   وسەردانی دەرەوەی وڵات بکات ، ڕووبەڕوی چی دەبێتەوە؟

دەوڵەت ئابادی : ئەگەر کەسێک ڤیزەیەکی هەبێت ، ئەوا بەشێوەیەکی ئاسایی دەتوانێت سەفەری دەرەوەی وڵات بکات . لێ گەر هاتوو ئەو کەسە لە سەفەری دەرەوەی وڵات  قەدەغەکرابێت ، ئەو کەسە کاتێک دەزانێت کە دەچێتە فرۆکاخەنەوە، لەوێ ناهێڵن سەفەر بکات و ئاگاداری دەکەنەوە کەبۆی نییه سەفەری دەرەوەی وڵات بکات .
 ئەندریاس : کاتێک لەئەڵمانیا بوون ، لە سیمینارێکدا کە بۆ خوێندنەوەی رۆمانە نوێکەتان (“Der Colonel”.، جەنابی عەقید )  سازکرابوو، ووتتان پێدەچێت لەپاش پرۆسەی هەڵبژاردن لە ئێراندا   ڕەوشی سانسۆرکردن بەرەو باشی بڕوات . ئایا کەی رۆمانەکەتان لە ئێران چاپ و بڵاودەکرێتەوە ؟

دەوڵەت ئابادی :  دیارە من ئاواتەخوازبووم  کە پرۆسەی هەڵبژاردنەکە بەشێوەیەکی ڕێکوپێک و دوور لەساختە  بەڕێوەبچوایە ، کەبە دڵنییایەوە گەر بەو شێوەیە بووایە ، ئەوا هەلوومەرجێکی تر لە ئێران دا دروست دەبوو . لەوکاتەدا چاپکردن و بڵاوکردنەوەی ئە وکتێبانەی لەو جۆرەی کتێبەکەی  منیش کارێکی ئاسایی دەبوو . لێ بەداخەوە  پرۆسەی هەڵبژاردنەکە بەو شێوەیە دەرنەچوو و تووشی گەلێک کێشەو ئالۆزی بوو. زۆرێکیش لە کێشەو بارەگشتیەکان   بەرەوە ئالۆزتر و خراپتر ڕۆیشتن .  من هێشتا لە ئاواتەخوازی خۆم بەردەوامم ، کە ڕۆژێک لە ڕۆژان کتێبەکەم  لە ئێران چاپ و بڵاوبکرێتەوە . 

ئەندریاس :  رۆمانە نوێکەتان (“Der Colonel”.، جەنابی عەقید ) کارێکی زۆر دڵسووتێنە . ئەم رۆمانە کەلە کۆمەڵە باسێکی ( کۆمەڵایەتی ، خێزان ، پیاوسالاری ، توندوتیژی )  لەپاش شۆرشی 1979 لەخۆدەگرێت. بۆچی جارێکی تر گەڕانەوەو خۆتان بە قۆناغەکانی پێشووتر سەرقاڵ کردووە ؟

دەوڵەت ئابادی:  دیارە ئەم  رۆمانە پێش چەند ساڵێک پێش ئێستا ، دەستنووسەکەیم پێشکەش بە دەزگای سانسۆری ئێرانی کردبوو، بە واتایەکی تر ئەم رۆمانە  باسی ڕووداوەکانی پێش ئێستا دەکات. ئەم رۆمانە پێش 25 ساڵ بەر ئێستا نووسیومە . لێ  من هەمووکاتێک دوام دەخست ، چونکە حەزم نەدەکرد رۆمانەکە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ وەکوو ووتارێکی سیاسی  بخوێنرێتەوە. هەربۆیە خۆم لە چاپکردن و بڵاوکردنەوەی دواخست .  بە بڕوای من ، ئەدەب نابێت لەناو  سیاسەتی ڕۆژانە دا کورت بکرێتەوە . کاری تایبەتی میدیا ئەوەیە  کە ڕۆژانە هەواڵی  باری گشتی وڵات بڵاوبکاتەوە، لێ ئەدەب  کارێکی تری هەیە .

ئەندریاس : لە یەکێک لە چاوپێکەوتنەکانتدا ووتت ، کە دەزگای سانسۆری ئێرانی ، کتێبەکەتییان وەکوو ( کارێکی نایاب  ) وەسف کردووە. بەڵام لەهەمانکاتیشدا  بۆتان نییه ئەم کارە لە ئێران چاپ و بڵاوبکرێتەوە. ئایا ئەمە زەنگێکی گاڵتەئامێز و هیچ وپووچ  نییه ؟ 

دەوڵەت ئابادی : ئەمە بۆ من کارێکی هیچ و پووچ نییه ، بەڵکە کارێکی دژ بە یەک و دژوارە ، بەداخەوە ئەمە ماوەیەکی زۆرە  لە ئێران  دا خۆی سەپاندووەو ، باری کولتووری ئێمەش بەڕێوەدەبات . ئەو کەسانەی کە دەستنووسی رۆمانەکەی منیان خوێندبوەوە و لێیان کۆڵیبوەوە ،  بەکارێکی ئەدەبی تۆمارییان کردبوو ، هەروەها بە یەکێک لەکارە ئەدەبییه نایابەکانیان وەسف کردبوو. لێ لە بەرامبەردا دەبێت ئەوان وەکوو فەرمانبەرێکی حکومی هەڵسووکەوت بکەن  و لەڕووی ئایدۆلۆژیەوە دژی بوەستنەوە، هەربۆیە نووسیبویان باشترە ئەم رۆمانە  لە ئێران   چاپ و بڵاونەکرێتەوە. 

ئەندریاس :  ئایا ئێوە لەوکاتەدا کە وەڵامەکەتان وەرگرتەوە چۆن هەڵوەستەتتان کرد ؟ ئایا توانیتان لە ئێراندا ئەم نووسینە ڕابگرن ؟ ئایا هیچ دەزگایەکی کولتووری هەیە ، کەلە ژێر کۆنترۆڵی حکومەت دا نەبێت ؟

دەوڵەت ئابادی : هیچ ڕێگایەک نییه کە بتوانیت ئەم رۆمانە بڵاوبکەیەتەوە. یان بیخوێنیتەوە تەنها ئەوەنەبێت کە مرۆڤ دەکارێت ، لەگەڵ  چەند کەسێکی هاوڕێ و دۆستی خۆی ، لەماڵێکدا ، ئەم رۆمانەیان بۆ بخوێنیتەوە. لێ بڵاوکردنەوەی کارێکی نایاسایی دەبێت ، کاتێکیش بتەوێت رۆمانەکە بیخوێنیتەوە ، ئەوا یەکسەر دەزگای سانسۆری ئێرانی پەیدا دەبێت و ڕێگات لێ دەگرن .

ئەندریاس :  لەپاش پرۆسەی هەڵبژرادنی سەرۆکایەتی لە مانگی حوزەیرانی 2009 دا ، لەئێران کۆمەڵێکی زۆری خۆپیشاندان و نارەزایی ، بۆ ماوەی چەندین هەفتە تەواوی ئێرانی گرتەوە. لە دەرەوە خەڵکی پێیان وابوو ،  کەلە ئێران  بزاڤێکی  ئۆپۆزسیۆنی نوێ لەدایک بووە ، کە دژی  ئەو بیروباوەرو فەرهەنگەیە کە شۆرشی 1979  لەگەڵ خۆی هێناویەتی . ئەم بزاڤەش لە ژێر کۆنترۆڵی حکومەتەدا دەرچووە. ئایا ئێوە بۆچوونتان بۆ ئەم بزاڤی ناڕەزاییانە چۆن بوو ؟

دەوڵەت ئابادی : ئەم باری نائارامی و نارەزاییانە ، ناتوانین بیخەینە ناو قاڵبی شۆرشەوە، هەروەها ناشتوانین بەهەمان باری 1979 ی دابنێین . بەڵکە ئەم بارە بریتیی بوو لە کۆمەڵێک بزاڤی نارەزایی ئاشتیخوازانە ، کەهەموویان بەپێی یاسا و دەستووری وڵات ڕێگەی پێدرابوو ( واتە کارێکی نایاسایی نەبوون) ، لەهەمانکاتیشدا  دژی بەکارهێنانی خراپی  دەستوور و یاسا بوو . گەر ئەم بارە بە شۆرش وەسفی بکەین و شرۆڤەی بکەین ،بە بڕوای من تەنها ئاواتەخوازێک و بیرێکی خەیاڵاوییه .

ئەندریاس :  چۆن لەکاتی نارەزاییەکاندا ژیانتان بەسەر دەبرد ؟ ئایا خۆتان بەشداریتان لە نارەزاییەکانتان دەکرد و دەچوونە سەر شەقام  و گۆڕەپانەکان ؟ یان ئەوە بۆ ئێوە کارێکی ترسناک بوو؟

دەوڵەت ئابادی : دیارە من خۆم نەمتوانی  بەشداری نارەزاییەکان و خۆپیشان دانەکان بکەم ، بەڵام بە ووردی چاودێریم دەکرد و هەروەها لەسەریم دەنووسی .  هەروەها ووتارێکم لەسەر ئەم خۆپیشاندانانە نووسی و لە رۆژنامەی (  Die Zeit ) بڵاوکردەوە . من لەوکاتەدا زۆر دەترسام ، کەسەرانی وڵات لە دژی خۆپیشاندەران و خەڵکی ناڕازی ، توندتیژی زۆر  و چەک بەکاربهێنن  .  هەربۆیە من خۆم لەم بارە دوورگرت و بەشداری خۆپیشان دانەکان نەبووم . 

ئەندریاس : ئایا ئەمە شتێکی سەیر نییه ، کە پیاوێکی وەکوو حوسێن موساوی ، کە بەشداربووە لەو رژێمە داپڵۆسێنەرو خوێنمژەی کەساڵی 1980 دروست بوو، ئەمڕۆ  ئەم پیاوە ببێتە هیوای ئۆپۆزسیۆن و ئێرانی نوێ ؟

دەوڵەت ئابادی : دیارە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ  بۆگەنبوونی فەرهەنگی ئێمە ، پاشان ئەم جووڵانەوەیە خۆی لەخۆیەوە بوو ( سەربەخۆ بوو) .  ئەم جووڵانەوەیەش پێویستی بە پێشەوایەک ، سیمبۆڵێک  هەیە . وە مووساویش یەکێک بوو لەو کەسانەی کە باشترین شانسیان هەبوو ، کەلەگەڵ یاسا و ریالیتێتی ئەم بزاڤەدا بگوونجێت و ببێت بە باشترین کاندیدای جووڵانەوەکە . بە بڕوای من ، تەنانەت مووساوی بۆ خودی خۆشی ، ئەو هێز و دینامیکیەی  خەڵکی چاوەڕوان نەدەکرد ، من لەو باوەڕەدام کە کەس چاوەڕێی ئەم ئەنجامە نەبوو .

ئەندریاس : ئێوە لە سەردەمی دەسەڵاتی  شادا ، دژی  سەرکووتکردن و زەبروزەنگی دەسەڵات ڕاوەستان ، هەورەها دوو ساڵیش زیندانی کران . ئایا ڕەوشی ئێستای ئێران چۆن دەبینیت ، پاش ئەوەی هەموو ناڕەزاییەکان لەناوبران و سەرکووتکران ؟

دەوڵەت ئابادی : جیاوازییەکی ئێجگار گەورە هەیە . ڕژێمی شا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ، سیستەمێکی سەرکووتکەرانە بوو . شا دەیوویست بە شێوەیەکی سیستەماتیکی هەموو بزاڤێکی ناڕازی و ئۆپۆزسیۆن سەرکووت بکات و لەناوبەرێت . لێ ئێستا هەلوومەرجەکە جۆرێکی ترە. ئەمڕۆ کۆمەڵگای ئێرانی بەسەر دوو بەش یان گرووپ دابەش بووە.  هەر گرووپەو دژی گرووپەکەی ترە . ئەم هەلوومەرجەی ئەمڕۆ لەچاو هەلوومەرجی  پێشوودا زۆر نێگەتیڤانەیە    ، چونکە ئەوکات بە جوانی و ڕوونی سنوورەکان دیاربوون  . ئەمەش بارەکە زۆر ئاڵۆز و زەحمەتتر دەکات . لە کۆتایی ساڵانی 1970 دا ، ڕژێمێکی دیکتاتۆری دروستبوو ، کە سیستەمێکی داخراو سەرکووتکەرانە لەدژی تەواوی گەل وەستابوو. لێ ئەمڕۆ بارەکە بە رەو دابەشبوونی کۆمەڵگا بۆ دووبەش  دەچێت .

ئەندریاس : ئەوەی لە دەرەوە جێگای شانازی و ڕێزێکی گەورەبوو ، بەشداربوونی خەڵکانێکی زۆری ئێرانی لە خۆپیشاندان و نارەزاییەکان دا ، لە کاتێکدا هەموو دەزانیین چەندە نارەزایی دەربرین لە ئێراندا ، ترسناک و هەرەشە ئامێزە. بە بڕوای ئێوە ئەم  ئازایەتی ، هێز و گیانی شۆرشگێڕییه لە کوێوە هات ؟

دەوڵەت ئابادی :  ئێوە نابێت ئەوەتان لەبیر بچێت ، ئەوانەی کە ئەمڕٶ ڕاپەڕییون و خۆپیشاندان دەکەن ، کوڕ و کچی ئەو نەوەیەن ، کەبە  سنگێکی ڕووتەوە بەشداری جەنگی عێراقییان کرد و دژی هێرش و پەلاماری عێراقی سەدام حوسێن وەستانەوەو بەرگریان لە وڵاتەکەی خۆیان کرد . ئەوان لەماوەی هەشت ساڵی جەنگ دا ، قووربانی زۆریان داوە ، لە ترسناکترین باری ژیاندا ، ڕووبەڕوی دوژمن بوونەوە. هەربۆیە ئەوان هەروا بەئاسانی قبووڵی ناکەن سووکایەتییان پێبکرێت . لەهەمانکاتیشدا ئەمە وڵاتی ئەوانە .

ئەندریاس : واتە ئەو کەسانە‌ی کە بەشداربوون لە ناڕەزاییەکان سەر بەخۆیان بوون ، بەڵام پاشتر لێێان وەرگەڕانەوە ؟

دەوڵەت ئابادی : بەڵێ ڕاستە ، بەڵام ئەم وەرگەڕانەوەیە ، بە پرۆسێسێکی دوورودرێژدا تێپەڕیوە . ئەمان پێشتر هیچ هەلوومەرجێک یان بارێكی وایان بۆ نەرەخسابوو ، کە بە ژمارەیەکی زۆر و بەئاشکرا خۆیان ڕێک بخەن و خۆیان بەیان بکەن ( ڕابگەیەنن) .
ئەندریاس :  ئەم ساڵ باراک ئۆباما خەڵاتی نۆبڵی بۆ ئاشتی پێبەخشرا . ئایا ئەمە پەیامێکیش نییه بۆ ڕژێمی ئێرانی ؟

 دەوڵەت ئابادی : بە دڵنییایەوە ئەمە  سیگناڵێکی گرنگە بۆ حکومەتی ئێرانی ، بۆئەوەی بەشێوەیەکی ئاشتیخوازانە هەڵسووکەوت بکات . بەڵام بۆ من ، کە کەسێکم خۆم لە ناوەڕاستدا دەبینمەوە ، دەتوانم پێشنیاری ئەوە بۆ باراک ئۆباما بکەم ، کە ئەم پەیامە بە شێوەیەکی یەک لایەنانە تەفسیر نەکات . بە دڵنییایەوە من دەنگ بەم ڕژێمەی ئێران نادەم . لێ گەر ئۆباما بیەوێت لە پرۆسەی ئاشتی بەردەوام بێت ، دەبێت بەو پەڕی ڕاشکاوانەو جددیەوە ، ئێران وەکوو نەتەوەیەک  و دەوڵەتێکی سەربەخۆ قبووڵ بکات .

 

ئەندریاس : مەحمود ئەحمەدی نەژاد ، زۆر حەزی لێیه دروشمی ئەنتی سامی ( دژە جوولەکە) بەکاربهێنێت . ئایا گەلی ئێرانی لەم بارەیەوە چۆنی دەبینن  ؟ ئایا بەڕاستی هیچ جۆرێک لە  بزاڤی ئەنتی سامی ( دژە جوولەکە) لە ئێران دا بوونی هەیە ؟

دەوڵەت ئابادی : دیارە زەحمەتە بزانیت بۆچی ئەحمەدی نەژاد  ئەم جۆرە دروشمانە بەکاردەهێنێت. من  لێی تێناگەم . لێ من بەهەموو شێوەیەک دژی ئەم دروشمانەم و  بەهیچ شێوەیەکیش ئەم قسانە قبووڵ ناکەم . بەڵام نابێت ئەم لێدوانانە ، وەکوو بیانوویەک   لەدژی ئێران بە خراپترین شێوە بەکاربهێنرێت . ئێمە پێویستیمان بە ئیرادەیەکە کە  گیانی لێک تێگەیشتن دروست بکات، وە من زۆر دڵنییام کە ئێمە دەتوانین ئەم کارە بە ئەنجام بگەیەنین . لەهەمانکاتیشدا زۆر گرنگە ، کە خەڵکی پشتگیری کۆمەڵگای مەدەنی ئێرانی بکات .

ئەندریاس : ئایا کولتوور لەم ڕووداوانەی دواییدا  چ ڕۆڵێکی  بینی ؟ من واهەست دەکەم و گەیشتوومەتە قەناعەتێک ، بۆ نموونە کاتێک سەیری ئەو فیلمانە دەکەم کەلەم چەند ساڵەی ڕابووردودا لە ئێران بەرهەم هێنراون  ، قسەوباسی سەرەکییان لەسەر ئەوەیە ، کە کێ بە ( راستی) و تەواوەتی ئێران کۆدەکاتەوە. هەروەها گەڕانەوە بۆ عادات و تەقالیدی کۆن و ، پرسی دەسەڵاتی نەتەوەیی و زلهێزی ئێران  لەناوچەکەدا. ئایا هەموو ئەمانە  بریتیی نین لە پرۆگرامێکی کۆنەپارێزی ؟ .

دەوڵەت ئابادی : بە دڵنییایەوە ئەم قاعیدەیە ( بنەڕەتە)  بوونی هەیە . وە ئەمەش ئێجگار بەوە بەهێزکراوە، کە ئێمە بەهیچ جۆرێک خاوەنی میدیای ئازاد نین . سنوور و چوارچێوەی گفتووگۆکان ، هەمووی لەسەرەوە دادەنرێت ، هەربۆیە ئێستا باسەکان زۆر ئایینی و ناسیۆنالیستین . کەس ناتوانێت ئازادانە گفتووگۆ لەسەر پرسی کولتووری بکات . هەروەها ئێمە ناتوانینن باسی مێژووی ئێران و ڕووداوەکانی پێشووتر بکەین . تۆ سەیری ئەوە بکە، من لە ئەڵمانیا دەتوانم رۆمانەکەم بخوێنمەوە و باسی لێوەبکەم ، بەڵام لە ئێران ناتوانم . ئەم نەبوونی ئازادی ڕادەربڕینەش ، ڕووبەروی کاردانەوەیەکی توند دەبێتەوە.  پارادۆکسی گەورە لەوەدایە ، کە خەڵکانێک بۆیان هەیە چییان حەز لێبێت بیڵین ، بەڵام خەڵکانێکی تر بۆیان نییه  قسەبکەن و دەبێت بێ دەنگ بن .

 

a.abdulla@araspress.com

—————————————————————————–
چەند دێرێک لەسەر مەحمود دەوڵەت ئابادی :

مەحمود دەوڵەت ئابادی  لە ساڵی 1940 لە باکووری رۆهەڵاتی ئێران لەدایک بووە . ئەمڕۆ بە یەکێک لە باشترین و ناسراوترین رۆمانووسی ئێران دەژمێرێت . ساڵی 2010 لەلایەن دەزگای Zürcher Unionsverlag  رۆمانی “Der Colonel”.، جەنابی عەقید ) کراوە بە ئەڵمانی . دیارە جگە لەم رۆمانە ، کۆمەڵێک رۆمانی تری نووسیوە.
——————————————————————-
سەرچاوە :
www. Qantara. De. Interview mit Mahmud Doulatabadi
تێبینی/  ئەم ووتارە  لە ژمارە 8 ی گۆڤاری واتە بڵاوبۆتەوە

Previous
Next
This site is registered on wpml.org as a development site.