Skip to Content

Sunday, June 23rd, 2024
بۆچی فەندەمێنتاڵیستەکانی بازاڕی ئازاد پێیان وایە ساڵی 2013 باشترین ساڵ دەبێت

بۆچی فەندەمێنتاڵیستەکانی بازاڕی ئازاد پێیان وایە ساڵی 2013 باشترین ساڵ دەبێت

Closed
by October 30, 2013 گشتی

 

 

 

 

 

 

سەر وتاری گۆڤاری Spectator (بینەر) لەو ژمارەیە کە لە کاتی جەژنی کریسمس دەرچوو تایتڵەکەی بریتیی بوو لە ” بۆچی ساڵی 2012 باشترین ساڵ بوو ” . ئەو سەروتارە ئەرگیۆمێنت دەکا دژ بەو بۆچوونەی کە پێ ی وایە ئێمە لە دونیایەکی مەترسیدار و دڵ ڕەق دەژین کە شتەکان خراپەو ڕووی لە خراپتریشە . سەروتارەکە بەو پەرەگرافە دەست پێدەکات :-

 (( ڕەنگە پێت خۆش نەبێ . بەڵام لە مێژووی جیهاندا ساڵی 2012 باشترین ساڵ بووە . ئەم قسەیە وەکو بانگەشەیەکی زیادەڕەو دێتە بەرگوێ ، بەڵام ئەم قسەیە دەوڵەمەندە بە بەڵگەی زۆر، قەت ئاستی برسێتی بەم ڕادەیە نزم نەبووە ، هەرگیز نەخۆشی وپەتا بەم ڕادەیە لە خوارەوە نەبووە ، هیچ کاتێکیش خۆشگوزەرانی و بەو زیادیە نەبووە . ڕۆژئاوا لە داڕمان و سستی ئابوریدایە ، بەڵام زۆربەی ولاتە گەشەسەندووەکان ڕوو لەسەرن و خەڵک بە خێراترین ئاست کە تۆمارکرابێ ڕزگاریان بووە لەهەژاری . ژمارەی مردن بە هۆی جەنگ و کارەساتە سروشتیەکان ئەویش شوکر بۆخوا کەمە . ئێمە لە سەردەمێکی زێڕین دەژین “

هەمان ئەو بۆچوونە ، سیستیماتیکانە پەرەی پیدراوە لە لیستێک لە کتێبە زۆرفرۆشراوەکاندا ، لە کتێبەکەی مات رایدلێی بگرە ( گەشبینێکی عەقلانی) تا دەگاتە کتێبەکەی ستیڤن پینکەرس ( باشترین فریشتەکانی سروشتەکەمان) . هەروەها هەمان بۆچوون بە ڕوخسارێکی نزیکتر لە ئەرزی واقیع  جاروبار لە میدیادا بەرگوێ دەکەوێ ، بە تایبەتی لە پەیوەست بەو وڵاتانەی  کە ئەوروپایی نین ئاوا خۆی دەنوێنێ :-

 قەیران ، قەیرانی چی ؟ سەیری ئەو وڵاتانە بکە کە بە کورتکراوەیی بە (BRIC) ناودەبرێن ، مەبەست وڵاتەکانی بەڕازیل ، ڕوسیا ،هیندستان و چینە ، یان لە  پۆلەنداو ، باشوری کۆریا ، سەنگاپور، پیرۆ تەنانەت  لەهەندێک وڵاتانی باشوری بیابانی ئەفریقیا بڕوانە – هەموو ئەو وڵاتانە لە گەشەسەندنن . 

تا ئێرە ، دۆڕواەکان بریتیە لە ووڵاتە ڕۆژئاوایەکانی باشوری ئەوروپا ، ئەمریکا . کە وایە ئێمە مامەڵە لەگەڵ قەیرانێکی جیهانی ناکەین ، بەڵکو لەگەڵ جێگۆڕکێ ی گەشەسەندنی ئابوری دەکەین کە لە ڕۆژئاوا دوورکەوتۆتەوە .ئایا ئەم جێگۆڕکێیە لە گەشە سیمبولێکی زۆر بەهێزە ، نەک ئەو حەقیقەتەی کە لەم ماوانەی دوایدا ، خەڵکێکی زۆری وڵاتی پورتوگاڵ ، کە ولاتەکەیان لە قەیرانێکی قوڵی ئابوریدایە ، گەڕاونەتەوە بۆ وڵاتانی مۆزەمبیق و ئەنگۆلا – واتە دەگەڕێنەوە بۆ وڵاتە داگیركراوەكانی پێشووی پورتوگال، بەڵام ئەم جارەیان نەك وەكو داگیركەر بەڵكو وەكو كۆچبەری ئابوری؟

وەسف کردنی  قەیرانە بەردەوامەکان وەکو دیاردەیەکی جیهانی درێژەی هەیە ، تەنانەت لە پەیوەند بە مافەکانی مرۆڤ :- ئایا بارودۆخ لە ولاتی چین و روسیا ئیستا باشتر نیە لە ٥٠ ساڵ لە مەوبەر ؟ حیکایەتەکە درێژ دەبێتەوە ، ” قەیرانی جیهانی ئێمە ” لە ڕاستیدا تانەیەکی بچوکی سەر جامی وێنەیەکی گەورەو بەرینە لە پێشکەوتن . ئەمە بۆچونێکی (ئیرۆسێنتەریزمە) کە لە لایەن ئەو چەپانەوە دەخرێتە ڕوو ، کە عادەتەن شانازی بە ئەنتی – ئیرۆسێنتەریزم بوونی خۆیان دەکەن ! 

بەڵام ، پێویستە ئەو خۆشیەمان کپ بکەین . پرسیارێک کە دەبێ بکرێ ئەوەیە : ئەگەر ئەوروپا پلە بە پلە وێران بێ وهەڵوەشێتەوە ، چ شتێک شوێنی هەژموونی ئەو دەگرێتەوە ؟  وەڵامەکە ئەوەیە ” مۆدیلی کاپیتالیزمێک بە ئەزرش و بەهای ئاسیایی ” کە بێ گومان ئەم جۆرە لە کاپیتالیزم هیچ پەیوەندیەکی بە خەڵکی ئاسیا نیە وەکو خەڵک ، بەڵام پەیوەندیەکی گشتگیری بە کاپیتالیزمی هاوچەرخ هەیە ، کە مەیلی هەیە نەک تەنیا بۆ سنوردار کردن بەڵکو بۆ قەدەغەکردنی دیموکراسی .

ئەم مەیلە بە هیچ ڕێگایەک ناکۆک نیە لە گەڵ پێشکەوتنی بە ناوبانگی مرۆڤایەتی بەڵکو یەکێکە لە پێکهێنەرەکانی . هەموو بیریارە ڕادیکاڵەکان ، لە مارکسەوە تا ڕۆناکبیرە کۆنسێرڤەتیزمەکان ، هەمووی شەیدای ئەو پرسیارە بوون : نرخ وبەهای گەشەسەندن  چیە ؟ مارکس دێوانە ببوو بە دەستی کاپیتالیزم ، بە دەستی ئەو جڵەو بەردان و قەبارەیە بەرهەم هێنان کە پێشوتر نەبینرابوو. بەڵام ، لەگەڵ ئەوەشدا مارکس پێداگر بوو لەسەر ئەوەی کە ئەم سەرکەوتنەی سیستەم ناکۆکی و دوژمنایەتی بەرهەم دێنێ . ئێمەش دەبێ ئەمڕۆ هەمان شت بکەین : ژێرخانی تاریکی سەرمایەداری جیهانی ، لە بیروڕاو و ڕەخنەکانمان جێگیرکەین، کە ئەم ناکۆکیانەهەڵگیرسێنەری شۆڕشەکان دەبێت .

خەڵک ئەو کاتانە یاخی نابن کە شتەکان بە ڕاستی خراپن ، بەڵکو ئەو کاتانە یاخی دەبن کە چاوەڕوانیەکانیان دووچاری بێئومێدی دەبێت . شۆڕشی فەرەنسا تەنیا ئەوکاتە ڕوویدا کە پادشاو خانەداران دەسەڵاتیان لە دەست دەدا .ساڵی 1956 لە هەنگاریا ، (ئیمرای ناجی) دووساڵی لەسەرۆک وەزیرانی بەسەربردبوو، بەڵام شۆرشی ئەنتی – کۆمۆنیستی تەنیا ئەوکاتە تەقیەوە پاش بەڕێوە چوونی دیباتێکی گشتی و ئازادی ڕۆناکبیران . لە میسر خەڵک یاخی بوو، چونکە لە ژێر دەسەڵاتی موبارەک : چەند گەشەسەندنێکی ئابوری ڕووی دابوو کە بواری سەرهەڵدانی چینێکی لە گەنجان فەراهەم کرد کە تێکەڵی کلتوری نێو نەتەوەیی دونیای دیجیتاڵ ببوون . جا لەبەر ئەوەیە حکومەتی وڵاتی چین حەقی خۆیانە توشی دڵەڕاوکێ ببن ، چونکە بە شێوەیەکی گشتی لەوێ خەڵک ژیانیان باشترە لە چاو 40 ساڵ لەمەوبەر، ناکۆکی چینایەتی لە نێوان دەوڵەمەندانی تازەو باقی چینەکانی کۆمەڵگە لە تەقینەوەدایەو چاوەڕوانیەکانیش زۆر ڕوو لە سەرە .

ئەمە ئیشکالی نێوان گەشەسەندن و پێشکەوتنە : ئەم دوانە هەمیشە نایەکسانن . هەردوکیان دەبنە هۆی لە دایک بوونی ناسەقامگیری و ناکۆکی و دژایەتی نوێ ، ئەمانە چاوەڕوانی تازە بەرهەم دەهێنن کە ناکرێ دابین بکرێت . لە میسر بەر لە بەهاری عەرەبی ، لە چاو جاران  خەلک تۆزێک  ژیانیان باش ببوو. بەڵام  ئەو ستاندارەی کە ناڕازی بوون لە ژیانی خۆیان پێ بەراورد دەکرد ، زۆر بەرزتر بوو لەو گۆڕنکاریە بچوکەی لە ژیانیان ڕووی دابوو .

بۆ ئەوەی لینکی نێوان پێشکەوتنخوازی و ناسەقامگیری وون نەبێت . پێویستە هەمیشە فۆکس بکریتە سەرە ئەوەی کە چۆن پێشکەوتنخوازی وەکو حەقیقەتی جێ بەجێ نەکراوی پڕۆژەیەکی کۆمەڵایتی ، سیگنال دەداتە سنوورداربوونە لکێنراوەکەی . چیڕۆکێک هەیە کە ڕەنگە دروست کراو بێت ، چیڕۆکەکە دەربارەی چەپ – ئیکۆنۆمیستێکی ڕیبازی کینزیزمە کە ناوی جۆن گالبرێزە ، جۆن بەر لەوەی سەفەر بکا بۆ یەکێتی سۆڤیەتی ئەوسا لە کۆتایەکانی ساڵی 1950 دا ، نامەیەک بۆ سیدنی هۆک ی هاوڕێ دەنێرێ کە کەسێکی دژە کۆمۆنیزمە ، لە نامەکە جۆن دەنووسێ (( خەمت نەبێ ، لە لایەن سۆڤیەتیەکانەوە فریو نادرێم و بڵێم ئەوان سۆشیالیزمیان هەیە ! )) سیدنی هۆک دەستبەجێ وەڵامی بۆ دەنێرێتەوەو دەڵێ (( ئاخر منیش خەمی ئەوەمە ، کە بێیتەوەو بڵێ ی یەکێتی سۆڤیەت سۆشیالیزمیان نیە ! )) ئەوەی هۆک دەترسێنی ئەو پارێزگاریە ساویلکەیەیە لە پاکیزەیی کۆنسێپتەکە : ئەگەر کارەکان بە هەڵە ڕۆیی لە بنیاد نانی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی ، ئەوا خودی ئایدیاکە (سۆشیالیزم ) بەتاڵ ناکاتەوە ، بەڵکو بەسادەیی ئەوە دەگەیەنێ کە ئێمە بە شێوەیەکی دروست جێ بەجێمان نەکردووە . ئایا ئێمە هەمان ئەو پاکانە ساویلکەیەمان لە لایەن فەندەمێنتالیستەکانی بازاڕی ئازاد بەدی نەکردووە؟

لە یەکێک لە دوا دیباتەکانی تەلفزیۆنی لە فەرەنسا ، کاتێک فەیلەسوف و ئیکۆنۆمیستی فەرەنسی (گای سۆرمان ) ئیدیعای ئەوەی کرد کە دیموکراسی وکاپیتالیزم وەکو زەرورەت بەیەکەوە ڕێ دەکەن ، خۆم بۆ نەگیراو لێم پرسی : بەڵام ئەی دەربارەی ووڵاتی چین چی دەڵێ ی ؟ ئەو دوبارە قسەی پێ بڕیم و ووتی : لە  چین کاپیتالیزم نیە ! دیارە بۆ پڕۆ- کاپیتالیزمێکی دەمارگیری وەکو سۆرمان ئەگەر وڵاتێک دیموکراسی تیا نەبێت ئەوە کاپیتاڵیستی ڕاستەقینە نیە ، هەروەکو چۆن کۆمۆنیستە دیموکراتەکان پێیان وابوو ستالینیزم فۆرمێکی ڕاستەقینە نەبوو لە کۆمۆنیزم .

ئەمە ئەو پاکانانەیە کە بۆ بازاڕی ئازد دەکرێت لە ئەمڕۆدا ، دزی کردنێکی ئایدیۆلۆژی بۆ لێکدانەوەی قەیرانەکانی سالی 2008 لە بابەتی: – هۆی ئەم قەیرانانە شکستی بازاڕی ئازاد نەبوو ، بەڵکو رۆڵی زیاد لە پێویستی یاساکان و ڕێکخستنەکانی دەزگای دەوڵەت ؛ کە هۆکارو حەقیقەتی ئەوەیە کە ئابوری بازاڕەی هەمان بوو دانە ڕاستەقینەکە نەبوو ، بەڵکو بە پێچەوانەوە دانەیەک بوو لە نێو مشتی دەوڵەت بوو.

کاتێک ئێمە شکستی بازاڕی کاپیتالیزم ڕەت دەکەینەوەو لە چەشنی ڕوداوێکی ناخۆش و بەڕێکەوت فۆرمۆڵەی دەکەین ، لە کۆتاییەکەی بە ” پێشەکەوتن-خوازی” یەکی ساویلکە دەگەین کە چارەسەرەکە لە ” حەقیقەت ” ی ئەسڵیترو جێ بەجێ کردنی زیاتری بێ خەوش و پاکی تیۆریەکە دەبینێ ، بەم شێوەیە هەوڵ دەدا بە پێداکردنی نەوتی زیاتر ئاگرەکە بکوژێنێتەوە . 

 

 

 

Previous
Next
This site is registered on wpml.org as a development site.