Skip to Content

Friday, June 21st, 2024
ده‌روازه‌یه‌ك به‌ڕووی هێڵه‌گشتیه‌كانی مێژووی فه‌لسه‌فه‌

ده‌روازه‌یه‌ك به‌ڕووی هێڵه‌گشتیه‌كانی مێژووی فه‌لسه‌فه‌

Closed
by November 7, 2013 فەلسەفە

 

 


ده‌كرێت مێژووی فه‌لسه‌فه‌ بۆ ئه‌م سه‌رده‌مانه‌ی خواره‌وه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین:

یه‌كه‌م/ سه‌رده‌می گریكی: له‌سه‌ره‌تای فه‌لسه‌فه‌ی گریكه‌وه‌ تا كۆچی دوایی ئه‌رستۆ درێژ ده‌بێته‌وه‌، ئه‌رستۆ له‌ 384 پ.ز له‌دایك بووه‌ و له‌ 322 پ.ز ماڵئاوایی یه‌كجاره‌كی له‌ژیان كردووه‌.

دووه‌م/ سه‌رده‌می هیلینی: له‌كۆچی دوایی ئه‌رستۆوه‌ به‌رده‌وام ده‌بێت تاوكو ئه‌فلاتۆنیزمی نوێ، واتا له‌ نێوان ساڵانی (322پ.ز – 500 زاینی) ده‌گرێته‌وه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌دا فه‌لسه‌فه‌ی سكۆلائیزم (قوتابخانه‌گه‌رای)ی رابردووخوازی و فه‌لسفه‌ی بیرۆ و ئه‌بیقۆر و زه‌ینون و ئه‌فیلیونین ده‌ركه‌وتن. فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌م چاخه‌ زیاده‌تر بایه‌خی به‌پرسه‌ مۆراڵیه‌كان و پرۆسه‌ی میتافیزكیا ده‌دا.

سێیه‌م/ سه‌رده‌می ناوه‌ند: ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ چه‌رخی قه‌شه‌ ئۆگه‌ستینه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات و تاوه‌كو سه‌ده‌ی پازده‌هه‌م درێژ ده‌بێته‌وه‌. فه‌لسه‌فه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا زۆرتر بایه‌خی به‌ پرسه‌كانی ئایین ده‌دا، ئه‌وه‌ش به‌هۆی كۆنترۆڵكردنی ره‌های كه‌نیسه‌وه‌ بوو له‌و قۆناغه‌. دواتر رۆجر بیكۆن (1220 – 1292) ڕووبه‌ڕووی ئه‌و جۆره‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌ وه‌ستایه‌وه‌ و هێرشی توندی كرده‌ سه‌ر لاهوتیه‌تی سه‌رده‌می خۆی، هه‌وڵیدا ئاین و زانست و كار پێكه‌وه‌ گرێبدات، به‌ سه‌رمه‌شقی زانستی ئه‌زموونگه‌ری هاوچه‌رخ داده‌نرێت. پاشان به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی لاهوتیه‌ت له‌سه‌ر ده‌ستی مارته‌ر لوسه‌ر (1483 – 1546) و كۆپرنیكس (1463 – 1534) و گالیلۆ (1564 – 1642) و میكافیلی (1469 – 1527) و جودانو برۆنۆ (1548 – 1600) به‌رده‌وام بوو.

فه‌یله‌سوفه‌كانی ئیسلام كه‌له‌ كیندی (800 – 879) ده‌ستپێده‌كات و هه‌ریه‌ك له‌فارابی (870 – 950) و ئیبن سینا (980 – 1037) و ئیبن راشد (1126 – 1198) له‌و سه‌رده‌مه‌ ژیاون. 

چواره‌م/ سه‌رده‌می رێنساس: له‌م سه‌رده‌مه‌ فه‌لسه‌فه‌ و رۆشنگه‌ری له‌ ئه‌وروپا پێشكه‌وت، تاوه‌كو سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م به‌رده‌وام بوو، له‌دایك بوونی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ پرۆسه‌یه‌كی ئاسان نه‌بوو، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ ده‌رئه‌نجامی چه‌ندین سه‌ده‌ له‌ گۆنكاری شۆڕشگێرانه‌ له‌ ئابووری و بازرگانی و كشتووكاڵ و شاره‌كان هاته‌ كایه‌وه‌.

فه‌لسفه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ به‌رجه‌سته‌كه‌ری رێنسانس و بوژانه‌وه‌و ریفۆرمی ئاینی و رۆشنگه‌ری بوو. له‌

دیارترین فه‌یله‌سوفه‌كانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌: فرانسیس بیكۆن (1561 – 1626)و رینیه‌ دیكارت (1596 – 1650) و تۆماس هۆبز (1588 – 1679) و لایبتیز (1646 – 1716) و بارۆخ سپینۆزا (1632 – 1677) و جۆن لۆك (1632 -1074) كه‌ دواتر فه‌یله‌سوفه‌ رۆشنگه‌ره‌كانی فه‌ره‌نسا ده‌ركه‌وتن: دیارترینیان شارل مۆنتیسكیۆ (1689 – 1755) و فرانسوا ڤۆڵتێر (1694 – 1778) و جۆرج ویڵیم.

له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌شدا له‌سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م چه‌ندین فه‌یله‌سوفی تر له‌ ئه‌لمانیا و ئه‌وروپا و ئه‌مه‌ریكا ده‌ركه‌وتن ئه‌م سه‌ده‌یه‌ به‌سه‌ده‌ی نزیك بوونه‌وه‌ له‌ واقعی به‌ركه‌وتوو و هه‌ستپێكراو داده‌نرێت، ئه‌وه‌ش له‌ژێر كاریگه‌ری زانستی سروشتی. له‌م سه‌رده‌مه‌دا بوو فه‌لسه‌فه‌ی ماركسیزم (ماركس 1818 – 1883) ده‌ركه‌وتوو و گه‌یشته‌ ده‌رئه‌نجامی حه‌تمه‌یه‌تی شۆڕشی كۆمه‌ڵایه‌تی و زه‌روره‌تی خۆڕێكخستن و یه‌كگرتوویی چینی كارگه‌ران و دیاترین فه‌یله‌سوفه‌كانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م: شۆپینهاوه‌ر ( 1788 – 1860) كه‌ جیهان به‌لایه‌وه‌ ئیراده‌ی هێزه‌. دواتر ئۆگه‌ست كۆنت (1798 – 1857) ئه‌ویش دامه‌زرێنه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی پۆزه‌تیڤیزمه‌. پاشان هێربت سبربت (1820 – 1903) ئه‌ویش دیسانه‌وه‌ له‌دامه‌زرینه‌رانی فه‌لسه‌فه‌ی – پێزه‌تیڤیزمه‌، هه‌روه‌ها ره‌شبینترین فه‌یله‌سوف فریدریك نیتچه‌ ( 1824 – 1900).

وه‌لی سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌پێی زۆرێك له‌فه‌یله‌سوف و بیرمه‌ده‌كانی زیاتر سه‌ده‌ی شرۆڤه‌ی لۆژیكی زمانی فه‌لسه‌فه‌ و زانست بوو. هه‌روه‌ها سه‌ده‌ی بڵابوونه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی پراگماتیزم بوو. 

گرنگترین فه‌یله‌سوف و بیرمه‌نده‌كانی ئه‌م سه‌ده‌یه‌ برتییه‌ له‌: وڵیام جێمس (1842 – 1910)، پاشان جۆرج سنتیانا ( 1863 – 1952 ) ، پاشان جۆن دیوی ( 1859 – 1952) دامه‌زرێنه‌ری قوتابخانه‌ی شیكاگۆیه‌، به‌گرنگترین داكۆكیكاره‌كانی لیبرالیزمی بورجوازییه‌ت و تاكگه‌رایی و ئازادی بازاڕ هه‌ژمار ده‌كرێت.

له‌م سه‌ده‌یه‌ فه‌لسه‌فه‌ی پۆزه‌تیڤیزمی لۆژیكی چه‌سپاو بڵاوبوویه‌وه‌، له‌پاڵ ئه‌ویش له‌م سه‌ده‌یه‌دا فه‌لسه‌فه‌ی ماركسزم و بونگه‌را. 

فه‌لسفه‌ی ماركسیزم ملانێی نێوان سۆسیالیزم و سه‌رماداریی كردووته‌ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی خۆی. 

ئه‌وه‌ش ئاشكرایه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بونگه‌را دابه‌ش بووته‌ سه‌ر دوو جۆڕ بوونگه‌را:

أ/ بونگه‌رای باوه‌ڕدار “باوه‌ڕی ئاینی”: ئه‌م فه‌له‌سه‌فه‌یه‌ زیاتر فه‌یله‌سوفی دانیماركی سۆربون كیكه‌گۆرد (1883 – 1965) گوزارشتیان لێده‌كرد. 

ب/ بوونگه‌رای بێباوه‌ڕ كه‌ زیاتر فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی مارتن هایدگه‌ر (1889 – 1976) گوزارشتی لێده‌كرد. هه‌ندێك پێیوایه‌ هایدگه‌ر كاریگه‌رترین فه‌یله‌سوفی سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌. 

هایده‌گه‌ر له‌ كتێبی (بوون و كات)دا هه‌وڵیداوه‌ په‌یوه‌ندی بوونی مرۆڤ ته‌نها به‌مرۆڤ خۆیه‌وه‌ گرێبدات. ئه‌و دانی به‌هیچ شتێكدا نه‌ده‌نا جگه‌ له‌ بوون وه‌ك تاك و هه‌موو سه‌رچاوه‌ مرۆییه‌كانی ئینسان. 

جان پۆل سارته‌ریش  (1905 – 1980) به‌شداری فه‌لسه‌فه‌ی بونگه‌رای كرد له‌گه‌ڵ هایدگه‌ردا. 

له‌سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ژماریه‌كی به‌رچاو له‌ فه‌یله‌سووف و بیرمه‌ندانی ماتریالی ده‌ركه‌وتن كه‌ به‌شدارییه‌كی پڕ بایه‌خیان له‌گه‌شه‌ پێدان و نوێكردنه‌وه‌ و ره‌خنه‌كردنی فه‌لسه‌فه‌ی ماركسیزم و ئه‌زموونی سۆڤیه‌ت گرت، له‌ دیاترینیان فه‌یله‌سوفان و بیرمه‌ندانی قوتابخانه‌ی فرانكفۆرت بوو، كه‌ خاوه‌ن دیدێكی ره‌خنه‌گرانه‌ بوون له‌باره‌ی ماركسیزمه‌وه‌، له‌وانه‌ش: ماكس هۆركهایمه‌ر (1895 – 1973) و ئه‌درنۆ (1903- 1969) و هێربێرت ماركیۆز (1898 – 1978) و ئه‌ریك فرۆم (1900 – 1980) ..هتد.

هه‌روه‌ها جۆرج لۆكاش (1885 – 1971)، ئه‌نتوان گرامشی (1891 – 1937)  و لی ئه‌لستۆری و یۆرگن هابه‌رماس  (1929 –   ) .

هه‌ر له‌م سه‌ده‌یه‌دا چه‌ندین فه‌لسه‌فه‌ی وه‌كو بونیه‌وێت و شتڵگه‌را و ئه‌و فه‌لسه‌فانه‌ی كه‌ به‌فه‌لسه‌فه‌ی پۆست مۆدێرنیته‌ و لیبرالیزمی نوێ داده‌نرێن، تاوه‌كو ده‌گاته‌ سه‌رده‌می جیهانگیری. دیارترنیان جێل دۆلۆز (1926 – 1995) و میشێل فۆكۆ (1926 – 1926) و جاك دریدا له‌دایك بووی جه‌ئیره‌ له‌ ساڵی 1930 و فیلیكس گاتاری كه‌ له‌ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان كۆچی دوایی كرد. 

 

سه‌رچاوه‌: حوار المتمدن

     نوسینی / غازی الصورانی

      وه‌گێرانی له‌ عه‌ربیه‌وه‌/ شوان جه‌لال


Previous
Next
This site is registered on wpml.org as a development site.